Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак

© Sputnik / Виктор ТолочкоУ замку, дзе была падпісаная легендарная Крэўская унія, ідуць рэстаўрацыйныя працы, але буслоў яны ані не бянтэжаць - птушкі гняздуюцца тут кожны год
У замку, дзе была падпісаная легендарная Крэўская унія, ідуць рэстаўрацыйныя працы, але буслоў яны ані не бянтэжаць - птушкі гняздуюцца тут кожны год - Sputnik Беларусь
Апошні яўрэй памёр у Крэве больш за 30 гадоў таму, увесь гэты час старыя яўрэйскія могілкі стаялі закінутымі і зарослымі, але зараз намаганнямі фатографа Сяргея Гапона і яго каманды ў гэтага месца з'явіўся шанец захавацца, ператварыўшыся ў мемарыяльны парк.

Апошняга Крэўскага яўрэя звалі Рабіновіч. Ён памёр у 1988-м, а Сяргей Гапон, які з мінулай восені спрабуе навесці парадак на старых яўрэйскіх могілках, нарадзіўся ў 1989.

Крэўскі кірмаш - Sputnik Беларусь
Лукашэнка накіраваў 3 млн рублёў на рэстаўрацыю замкаў у Гальшанах і Крэве

"Гэта значыць пры маім жыцці яўрэяў у Крэве ўжо не было, - смяецца Сяргей.

Пра тое, што некалі іх тут было нямала, нагадваў хіба што стары цагляны будынак каля замка з велізарнай зоркай Давіда на фасадзе. Цяпер ад былой сінагогі засталіся толькі сцены.

У мінулым лістападзе Гапон сабраў каманду з мясцовых і мінскіх энтузіястаў, каб сумеснымі намаганнямі расчысціць могілкі: высечы хмызнякі і вывезці смецце. А ў жніўні мае намер адкрыць першы з серыі арт-аб'ектаў, якія, на яго думку, дадуць гэтаму месцу шанец захавацца.

© Sputnik / Виктор ТолочкоСяргей Гапон выпадкова зацікавіўся гісторыяй старых яўрэйскіх могілак у Крэве
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Сяргей Гапон выпадкова зацікавіўся гісторыяй старых яўрэйскіх могілак у Крэве

Пра тое, чаму ён увязаўся ў гэтую гісторыю, навошта яму гэта ўсё трэба, і ці так ужо для яго важна адшукаць тут магілу продкаў ізраільскага прэм'ера Нетаньяху, Sputnik і распытаў Сяргея Гапона.

Тут быў Нетаньяху?

Нетаньяху ў Крэве дакладна не было. Былі Мілейкоўскія - досыць вялікі род, магчыма нават не адзін. Ёсць версія, што тыя Мілейкоўскія, чый сын потым апынуўся ў Польшчы, а затым перавёз сям'ю ў Палесціну - іх нашчадак працуе прэм'ер-міністрам Ізраіля, трымалі ў Крэве нейкі мясны бізнес. Нетаньяху - гэта псеўданім, які з'явіўся ў гэтай сям'і пазней.

"Тут ёсць сэнс шукаць прапрадзядулю і прапрабабку, іх звалі Хаім і Песя. Чым яны займаліся, толкам невядома.

Адзінае, што мы ведаем дакладна - дату нараджэння Хаіма - 1820-ы год. Арыентавана ў канцы ХIХ стагоддзя ён памёр. І калі выказаць здагадку, што старыя магілы знаходзяцца ў гэтай частцы могілак, і тут ёсць камяні з чытэльнымі тэкстамі, то шанец іх знайсці ёсць", - кажа Сяргей Гапон.

© Sputnik / Виктор ТолочкоАпошні яўрэй памёр у Крэве больш за 30 гадоў таму, абшчыны тут даўно няма, могілкі закінутыя
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Апошні яўрэй памёр у Крэве больш за 30 гадоў таму, абшчыны тут даўно няма, могілкі закінутыя

Дарэчы, ізраільскі прэм'ер пару гадоў таму, калі быў з візітам у Вільні, успамінаў Крэва - месца, дзе нарадзіўся яго дзядуля Натан, сын Хаіма і Песі.

Пра тое, што беларускае Крэва ў сям'і ізраільскага прэм'ера ведаюць і памятаюць, пацвердзіў ужо асабіста Сяргею ў гэтым чэрвені брат Беньяміна Нетаньяху - Іда. Аб Крэўскай яўрэях і закінутых могілках, з якімі трэба нешта рабіць, яны казалі ў эфіры ізраільскага тэлеканала.

"Іда нагадаў, што яны сіяністы - гэта пачалося яшчэ з дзядулі Натана - а для сіяніста, дзе б ён не нарадзіўся, у Польшчы, Беларусі, Штатах, твая Радзіма - Ізраіль. Але, нягледзячы на гэта, брат Нетаньяху адзначыў, што "так , мая Радзіма - Ізраіль, але было б цікава прыехаць у гэтае месца паглядзець, дзе жыў дзядуля і іншыя сваякі", пра якія ён у тым эфіры ўпершыню ад мяне пачуў", - распавядае Сяргей.

© Sputnik / Виктор ТолочкоНават многія жыхары Крэва не падазравалі пра існаванне тут яўрэйскіх могілак
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Нават многія жыхары Крэва не падазравалі пра існаванне тут яўрэйскіх могілак

І тут жа агаворваецца, мэты знайсці магілу продкаў Нетаньяху ў яго няма. Галоўнае - усё ж захаваць месца і па магчымасці аднавіць гісторыі людзей, якія тут жылі.

WC з якога ўсё пачалося

Гэтая яўрэйская гісторыя для Гапона пачалася з прыбіральні. Дакладней з яго адсутнасці. Мінулым летам ён вырашыў пахадзіць за экскурсіямі - паслухаць, якія, як ён кажа, небыліцы распавядаюць пра Крэва заезджыя экскурсаводы, і выявіў, што выйшаўшы з аўтобуса турысты сутыкаюцца з сур'ёзнай бытавой праблемай: у Крэва няма грамадскай прыбіральні. Затое ёсць выдатныя кусты каля Юр'евай гары - мясцовай славутасці, куды да замка абавязкова вядуць гасцей.

"Аб могілках экскурсаводы не расказвалі. Нават многія ў нас у Крэве, калі я развёў гэтую актыўнасць, зрэагавалі "О, у нас ёсць яўрэйскія могілкі?!". У турыстычных даведніках пра іх не знойдзеш. Але я, напрыклад, не хацеў бы, каб на маю магілу прыходзілі і палівалі яе. І тут вельмі важны момант: для мяне не мае значэння яўрэйскія могілкі, татарскія, каталіцкія, праваслаўныя ці яшчэ нейкія. Для мяне абуральная сама сітуацыя: гэта месца памяці... Мы восенню адсюль вывезлі гару бытавых адходаў, бутэлькі, пакеты. Плюс гэты туалет. Так не павінна быць", - кажа Сяргей.

Ужо ў лістападзе ён запрасіў мінскіх знаёмых і крэўскіх суседзяў. Сабралася чалавек 40.

© Sputnik / Виктор ТолочкоСяргей задаўся мэтай аднавіць гісторыі людзей, якія тут жылі, калі пашанцуе, то і продкаў цяперашняга прэм"ер-міністра Ізраіля
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Сяргей задаўся мэтай аднавіць гісторыі людзей, якія тут жылі, калі пашанцуе, то і продкаў цяперашняга прэм"ер-міністра Ізраіля

"Калі мы прыйшлі сюды ў лістападзе, тут паўсюль былі кусты, лес. Усё было зарослае. Праглядаліся магіл дзесяць, больш нічога не было відаць. Мне пасля той "талакі" пісалі дзве сям'і - яны тут былі ў розны час, незалежна адзін ад аднаго - пыталіся: "ой, Сяргей, можа быць знайшлі магілу нашай прабабулі, таму што мы прыязджалі, і нічога не знайшлі", і дасылалі мне фатаграфіі з тым жа выглядам: 10 магіл, і лес. Зараз мы можам хаця б падысці да камянёў і працаваць з тэкстамі, чысціць мох. Да гэтага такой магчымасці не было", - кажа Сяргей.

"Прэзідэнцкі" край

"Не выключана, што мы знойдзем продкаў яшчэ каго-небудзь цікавага, у нас жа прэзідэнцкі край", смяецца Гапон, ківаючы ў напрамку Вішнева - мястэчка, дзе нарадзіўся 9-ы прэзідэнт Ізраіля Шымон Перэс.

© Sputnik / Виктор ТолочкоСяргей Гапон нават запісаўся на анлайн-курс па яўрэйскай некрапалістыцы
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Сяргей Гапон нават запісаўся на анлайн-курс па яўрэйскай некрапалістыцы

Пакуль знайшлі магілу млынара, дзе ў якасці надмагільнага каменя - жарон. Пасля восеньскай "талакі", ён настолькі ўцягнуўся ў яўрэйскую тэму, што нават запісаўся на анлайн-курс па яўрэйскай некрапалістыцы.

© Sputnik / Виктор ТолочкоТут, як відаць, пахаваны млынар, помнікам якому і стаў каменны млынавы жарон
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Тут, як відаць, пахаваны млынар, помнікам якому і стаў каменны млынавы жарон

"А там як раз распавядалі: сустракаецца такая гісторыя з жорнамі. Я яшчэ падумаў, "класна, у кагосьці такое ёсць (там паказвалі фатаграфіі ўкраінскіх могілак, з нашага Палесся), а ў Крэве няма". А на мінулым тыдні - хаджу, і пра-па, і ў нас ёсць. У нас жа як раз каля Юравай горы - каменная пабудова закінутая - гэта млын, якім валодаў яўрэй. Магчыма, ён тут і пахаваны. Прычым гэта, падобна, зямля падняла. Раней яго не было - колькі тут хадзіў, яго тут не бачыў", - распавядае Гапон.

У Крэве відавочна ляжыць прадстаўнік коэнаў - саслоўя, якое вяло сваю генеалогію ад Аўраама і мела высокі сацыяльны статус. На гэта паказвае выява дзвюх кісцяў рук на надмагільным камені.

© Sputnik / Виктор ТолочкоНа гэтым камені намаляваныя рукі - прыкмета таго, што нябожчык належаў да саслоўя коэнаў, якое вяло сваю генеалогію ад Аўраама
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
На гэтым камені намаляваныя рукі - прыкмета таго, што нябожчык належаў да саслоўя коэнаў, якое вяло сваю генеалогію ад Аўраама

"У іх вельмі багаты графічны шэраг. Акрамя рук, можна сустрэць выявы птушак, дрэў, зайцоў, што бягуць па крузе. І ўсё гэта мае вельмі глыбокую сімволіку. Зайцаў я пакуль не знайшоў. Але, ведаю, што гэты знак сімвалізуе богабаязнага чалавека. А тое, што яны бягуць па крузе, паказвае хуткацечнасць часу. А вось тут, глядзіце, дрэва з дубовымі лістамі з аднаго боку і зусім іншымі лісцем з другога - з гэтым я пакуль таксама не разабраўся", - распавядае Сяргей.

© Sputnik / Виктор ТолочкоНа гэтым дрэве з аднаго боку дубовае лісце, з другога - тыя, што гэта азначае - яшчэ трэба будзе разабрацца
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
На гэтым дрэве з аднаго боку дубовае лісце, з другога - тыя, што гэта азначае - яшчэ трэба будзе разабрацца

Затое ўжо разабраўся з іншым дрэвам - зламаным, якое можна разгледзець на надмагільным камені побач.

"Тут гісторыя такая: зламанае дрэва - гэта сімвал, які кажа, што тут ляжыць чалавек, на якім скончыўся род. У яго не засталося дзяцей.  Ён апошні ў сям'і", - распавядае Сяргей.

© Sputnik / Виктор ТолочкоЗламанае дрэва на помніку - знак таго, то тут ляжыць апошні прадстаўнік роду, які абарваўся
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Зламанае дрэва на помніку - знак таго, то тут ляжыць апошні прадстаўнік роду, які абарваўся

Расшыфроўка надпісаў і знакаў - гэта наступны этап, у якім ён вельмі разлічвае на дапамогу ізраільскага пасольства. Кантакт і папярэдняя дамоўленасць, кажа, ужо ёсць.

Бізнес або арт-праект

Ідэя Гапона - пераўтварыць гэтае месца ў мемарыяльны парк з аформленымі дарожкамі і скульптурнымі кампазіцыямі, якія дублявалі б сімвалы з надмагільных камянёў. Будзе Левіяфан, тыя самыя "рукі" коэна.

Першую з шасці кампазіцыю - каля ўваходу на могілкі, дзе захаваліся каменныя калоны, разлічваюць адкрыць ўжо ў жніўні.

"Калі мы ў канцы мінулага года задумвалі гэтую гісторыю, яшчэ не было ніякага віруса. Меркавалася, што ў праекце будуць удзельнічаць і літоўскія, і французскія мастакі, але з-з каронавіруса яны не змаглі прыехаць. У выніку мы сабралі класную беларускую каманду, і яны падрыхтавалі 6 канцэптаў-праектаў скульптур. Адна з іх - ключавая і самая дарагая з іх - лесвіца ў неба. Гэта будзе сем прыступак з паліраванай сталі з невялікім уздымам уверх - да могілак. Паверхня будзе люстраной, так, каб у ёй адлюстроўваліся аблокі. У выніку чалавек, які будзе ісці па гэтай лесвіцы, будзе як быццам ісці па небе", - распавядае Сяргей.

© Sputnik / Виктор ТолочкоНа гэтым месцы будзе лесвіца ў неба - сем прыступак з паліраванай сталі, у якіх адлюстроўваюцца аблокі
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
На гэтым месцы будзе лесвіца ў неба - сем прыступак з паліраванай сталі, у якіх адлюстроўваюцца аблокі

Ён хоча, каб кожная скульптура, змаляваная са старых магіл, прымушала гасцей зрэагаваць - напрыклад, пакінуць камень у "руках" коэна. Гэта яўрэйская традыцыя - несці на могілках не кветкі, а камяні.

"Паводле задумы мастакоў, "Рукі"- гэта будзе такі металічны каркас пад два метры, запоўнены камянямі. І, мяркуецца, што ўсе, хто прыходзіць на могілкі з экскурсіяй, зможа ўзяць каменьчык і пакласці ў скульптуру. Па-першае, ты паўдзельнічаў у стварэнні інсталяцыі, і адначасова стаў удзельнікам традыцыі", - распавядае Сяргей.
У парку яшчэ павінны з'явіцца дарожкі, а вось раўняць і парадкаваць магілы Сяргей лічыць не патрэбным.

"Камяні застануцца плюс-мінус у такім жа становішчы, як ёсць. Мох ачысьцім. Але ўпарадкаванне - не. Гэта прастора, якая склалася гістарычна. Тут ужо мой асабісты фільтр - я не магу дазволіць сабе наводзіць тут нейкія парадкі", - кажа ён.

© Sputnik / Виктор ТолочкоАд сінагогі ў Крэве засталіся толькі сцены з ледзь бачнай зоркай Давіда
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Ад сінагогі ў Крэве засталіся толькі сцены з ледзь бачнай зоркай Давіда

На пытанне, як ставяцца да яго актыўнасці і ідэй родныя людзей, якія пахаваныя на могілках, Сяргей кажа, што пратэстаў не было. Наадварот, нашчадкі крэўскіх яўрэяў з Ізраіля ўключыліся ў працэс і ўсяляк дапамагаюць.

Пакуль інфармацыйна - тэлемост з удзелам брата Нетаньяху, шмат у чым здарыўся дзякуючы іх удзелу. Ён не хітруе - кажа, што ведае пра тое, як можна манетызаваць працу на яўрэйскіх могілках. Але пакуль, настойвае, гэта не яго гісторыя.

"Я не выключаю, што калі-небудзь да гэтага прыйду, але пакуль для мяне гэта нешта далёкае і незразумелае. Мне цяпер могілкі цікавыя выключна з мастацкага пункту гледжання. Я бачу тут творы мастацтва, ландшафтны помнік. І людзі, якія тут ляжаць , вядома, таксама важныя. Таму што, калі разглядаць могілкі як музыку, то людзі тут важныя ноты", - кажа Гапон.

© Sputnik / Виктор ТолочкоСтарыя яўрэйскія могілкі можа стаць ландшафтным помнікам і яшчэ адной славутасцю Крэва
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Старыя яўрэйскія могілкі можа стаць ландшафтным помнікам і яшчэ адной славутасцю Крэва

Калі могілкі з часам і пачнуць прыносіць грошы, кажа Сяргей, яны тут жа і застануцца - пойдуць на падтрыманне гэтага месца ў дагледжаным стане.

Фестываль

Калі пасля школы Сяргей ад'язджаў пакараць сталіцы, быў упэўнены - не вернецца. А калі атрымаў поспех і агледзеўся, зразумеў, што хоча рабіць нешта яшчэ, але не хоча марнаваць сілы на чужы вялікі горад. А дома - замак і цэлыя пласты гісторыі пад нагамі.

Адной яўрэйскай тэмай ён абмяжоўвацца не мае намеру. Тут, як раз, можна было пачынаць дзейнічаць практычна адразу - сельсавет падтрымаў, сваякі адобрылі, а іншых узгадненняў і не патрабавалася.

© Sputnik / Виктор ТолочкоУ сярэдзіне жніўня ў сценах замка Сяргей плануе правесці фестываль
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
У сярэдзіне жніўня ў сценах замка Сяргей плануе правесці фестываль

Але ў Крэве ёсць жа яшчэ легендарны замак і гісторыя Першай сусветнай - фронт тут стаяў тры гады. Ён ужо сустракаўся з міністрам культуры Юрыем Бондарам, распавядаў свае ідэі з нагоды замка.

У жніўні збірае ў Крэве фестываль, прысвечаны юбілею Крэўскай уніі.

© Sputnik / Виктор ТолочкоНовыя праекты павінны ўдыхнуць жыццё ў мястэчка і падарыць надзею, што Крэва будзе жыць
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Новыя праекты павінны ўдыхнуць жыццё ў мястэчка і падарыць надзею, што Крэва будзе жыць

"Пакуль мы з уладамі абмяркоўваем пытанне, каб зрабіць гэта ўнутры замка - у двары. Як раз на новую сцяну павесіць вялікі экран, і зрабіць прэзентацыю коміксу, які мы выпусцілі да юбілею. Бяспечна - з выкананнем сацыяльнай дыстанцыі - мы там можам чалавек 200 размясціць . Там 1200 квадратаў: калі адняць варонкі ад снарадаў - тых з Першай сусветнай - то чалавек 200 спакойна змесцяцца", - разважае Сяргей.

Гасцей на фестываль чакаюць 14-15 жніўня. Акрамя афіцыйнай часткі ў замку, запланаваны некалькі адукацыйных лекцый і працы на могілках. Ён, падобна, не дзеліць гісторыю свайго мястэчка на праекты - робіць, што можа. Каб у Крэва турыстам было і цікава, і камфортна, каб тут, нарэшце, з'явіўся нармальны туалет, кафэ, інфраструктура, а значыць, у перспектыве - хоць нейкія грошы і надзея, што Крэва будзе жыць.

© Sputnik / Виктор ТолочкоБагатая гісторыя Крэва патроху вяртаецца ў культурную сераду
Ці прыедзе Нетаньяху ў Крэва: на могілках яго продкаў наводзяць парадак - Sputnik Беларусь
Багатая гісторыя Крэва патроху вяртаецца ў культурную сераду

"Па лічбах сельсавета у 2018 годзе тут былі зарэгістраваныя 1800 чалавек. За год нарадзіліся 8, памерлі 60 чалавек, яшчэ 20-30 з'ехалі. З такой дынамікай праз 20 гадоў наогул нікога не застанецца. З гэтым жа трэба нешта рабіць", - тлумачыць свае матывы Сяргей.

Стужка навiн
0
Спачатку новыяСпачатку старыя
loader
У эфіры
Заголовок открываемого материала
Міжнародны
InternationalEnglishАнглійскіMundoEspañolІспанскі
Еўропа
DeutschlandDeutschНямецкіFranceFrançaisФранцузскіΕλλάδαΕλληνικάГрэчаскіItaliaItalianoІтальянскіČeská republikaČeštinaЧэшскіPolskaPolskiПольскіСрбиjаСрпскиСербскіLatvijaLatviešuЛатышскіLietuvaLietuviųЛітоўскіMoldovaMoldoveneascăМалдаўскіБеларусьБеларускiБеларускі
Закаўказзе
ԱրմենիաՀայերենАрмянскіАҧсныАҧсышәалаАбхазскіХуссар ИрыстонИронауАсецінскіსაქართველოქართულიГрузінскіAzərbaycanАzərbaycancaАзербайджанскі
Бліжні Усход
Sputnik عربيArabicАрабскіTürkiyeTürkçeТурэцкіSputnik ایرانPersianФарсіSputnik افغانستانDariДары
Цэнтральная Азія
ҚазақстанҚазақ тіліКазахскіКыргызстанКыргызчаКіргізскіOʻzbekistonЎзбекчаУзбекскіТоҷикистонТоҷикӣТаджыкскі
Усходняя і Паўднёва-Усходняя Азія
Việt NamTiếng ViệtВ'етнамскі日本日本語Японскі俄罗斯卫星通讯社中文(简体)Кітайскі俄罗斯卫星通讯社中文(繁体)Кітайскі
Паўднёвая Амерыка
BrasilPortuguêsПартугальскі