Мутацыя каронавіруса: чаму мяняецца вірус і як вывучаюць штамы

© SputnikУ лабараторыі РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі
У лабараторыі РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі - Sputnik Беларусь, 1920, 07.04.2021
Каронавірус сам па сабе змяняецца не так ужо хутка, у 2 разы павольней, чым вірус грыпу. Але ў апошні час свет турбуюць новыя штамы. Што будзе з вакцынацыяй і ці не выкліча гэта новую эпідэмію?

У Беларусі брытанскую мутацыю выявілі ў пачатку гэтай вясны. Новы каронавірус знайшлі спецыялісты РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі. А яго пошукамі пачалі займацца адразу ж, як толькі стала вядома пра распаўсюд па свеце новых штамаў.

Зрэшты, маніторынг за інфекцыямі ў краіне ішоў і ў дакаронавірусныя часы: кожную інфекцыю, якая цыркулюе ў краіне, пастаянна вывучалі і трымалі на кантролі, перадаючы дадзеныя ў сусветную сістэму маніторынгу.

Пра тое, як быў знойдзены новы брытанскі варыянт у Беларусі і чаму мутуюць вірусы, Sputnik распытаў загадчыцу лабараторыі дыягностыкі ВІЧ і спадарожных інфекцый РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Алену Гасіч.

База дадзеных для каронавіруса

Да гэтага каронавірусы ў Беларусі былі - сезонныя, яны займалі невялікі працэнт у структуры вострых рэспіраторных інфекцый. У краіне налічвалася 4 тыпы каронавіруса, якія цыркулявалі з восені па вясну і не выклікалі сур'ёзных захворванняў і боязі. Але гэта не значыць, што назіранні за рознага роду інфекцыямі сталі праводзіцца ў краіне толькі з прыходам пандэміі.

Інфармацыя аб усіх вядомых свету варыянтах новага каронавіруса зараз збіраецца ў адзіную базу. Трапляе туды інфармацыя і з Беларусі. Раней падобная база дадзеных існавала толькі для вірусаў грыпу, пазней на яе платформе была створана асобная, пад SARS-CoV-2.

На сёння там амаль 900 тысяч розных геномных паслядоўнасцяў з усіх куткоў планеты - усе вядомыя свету мутацыі каронавіруса.

"Наогул каронавірус не вельмі зменлівы: навукоўцы з усяго свету прагназавалі, што значнай эвалюцый віруса не адбудзецца. Першапачаткова з'явіліся "несур'ёзныя" новыя мутацыі, але прырода паднесла чарговы сюрпрыз: шэраг наступных мутацый прывёў да з'яўлення варыянтаў з узмацненнем заразнасці (брытанскі, паўднёваафрыканскі, бразільскі , індыйскі і іншыя) ", - тлумачыць Алена Гасіч.

На падставе гэтых мутацый у розных участках геному віруса і адбываецца падзел вірусаў на новыя, якія важна адсочваць.

Як вывучаюць каронавірус

Першыя станоўчыя ўзоры ад тых, хто захварэў каронавірусам з Беларусі былі адпраўлены ў СААЗ для пацвярджэння правільнасці атрыманых вынікаў і секвеніравання. Вынікі паказалі: гэта быў абсалютна "пачатковы" варыянт каронавіруса, які прывёў да пандэміі, - цяпер такі ўжо не цыркулюе. З часам вірус мяняўся.

© SputnikЗагадчыца лабараторыі дыягностыкі ВІЧ і спадарожных інфекцый РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Алена Гасіч
Мутацыя каронавіруса: чаму мяняецца вірус і як вывучаюць штамы - Sputnik Беларусь, 1920, 07.04.2021
Загадчыца лабараторыі дыягностыкі ВІЧ і спадарожных інфекцый РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Алена Гасіч

"Потым сталі адбывацца цікавыя рэчы: пачалі назапашвацца і з'яўляцца новыя замены ў геноме. І сёння мы гаворым пра восем генетычных ліній - розных зменах геному. І апошняя з іх, да якой адносіцца брытанскі варыянт, была апісана ў пачатку вясны. Ужо 10 сакавіка ў Беларусі знайшлі брытанскі штам ", - распавядае Алена Гасіч.

Атрымаць геном - працэдура досыць складаная. Секвеніраванне - гэта расшыфроўка геному, калі навукоўцы глядзяць паслядоўнасць і размяшчэнне ў ім нуклеатыдаў. Чаму гэта важна? На аснове гэтых дадзеных, па-першае, будуецца ўся дыягностыка: калі існуючы ўжо праймер (рэагенты "для пошуку") выкарыстоўваць на тым вірусе, дзе ўжо адбыліся сур'ёзныя замены ў геноме, то такі ўзор тэст-сістэмы ўжо не распазнаюць.

Праца лабараторыі, архіўны фотаздымак - Sputnik Беларусь, 1920, 02.04.2021
Лукашэнка распарадзіўся стварыць беларускую вакцыну ад COVID-19

Па-другое, гэта важна для эпідэміялагічнага кантролю: можна адсочваць, калі каронавірус быў занесены ў краіну, як распаўсюджваўся. І, вядома ж, пры стварэнні і змене вакцын.

Антыцелы выпрацоўваюцца на пэўныя антыгены: калі адбываецца замена ў участках віруса, яны могуць перастаць эфектыўна працаваць, таму з часам, магчыма, існуючыя вакцыны ад каронавіруса таксама прыйдзецца злёгку мяняць. Як гэта адбываецца цяпер з вірусам грыпу: мяняюць складнікі вакцын на аснове прагнозу міжнародных экспертаў аб тым, які штам будзе цыркуляваць у гэтым сезоне.

Глыбока вывучыўшы структуру віруса, можна атрымаць вельмі шмат інфармацыі. Напрыклад, даведацца з якой часткі свету быў завезены дадзены ўзор, як ён эвалюцыянаваў, дзе "падарожнічаў", таму што ў кожным рэгіёне паступова пачынаюць з'яўляцца ўласныя варыянты і мутацыі.

"Аналагічную з'яву мы назіралі, калі праводзілі даследаванні па ВІЧ і гепатытам B і C: калі адбываецца занос віруса і ён пачынае распаўсюджвацца ў краіне, то з часам ён ужо гуртуецца ў асобныя эвалюцыйныя групы. Напрыклад, у нас ёсць такія "беларускія” вірусы. Прыкладна тое ж самае адбываецца і з каронавірусам ", - тлумачыць Алена Гасіч.

Каронавірусныя мутанты

Адны замены ў геноме не прыводзяць да зменаў уласцівасцяў віруса. Але часам з'яўляюцца і значныя мутацыі. У выпадку з каронавірусам першая з іх адбылася ў траўні мінулага года, калі ў Еўропе з'явіўся новы варыянт, які хутчэй распаўсюджваўся.

Шпрыц і ампула на фоне лагатыпа Спутник V - Sputnik Беларусь, 1920, 31.03.2021
ЕС спрабуе прыняць тэрміновыя меры па дыскрэдытацыі расійскай вакцыны - СЗР

Другі выпадак - мутацыя ад норак: чалавек захварэў, перадаў вірус жывёліне, ён перайначыўся ўнутры іх арганізма і зноў пераключыўся на чалавека. Такія міжвідавыя мутацыі вельмі небяспечныя.

"У снежні 2020 года пачулі пра брытанскі штам. І зараз ён замяшчае раней цыркулюючыя варыянты каронавіруса. Да прыкладу, ужо да 90% гэтага штаму цыркулюе ў Вялікабрытаніі. Сёння ўжо нямала істотных мутацый: паўднёваафрыканскі штам, бразільскі, індыйскі ... Акрамя таго, што яны хутчэй распаўсюджваюцца, там ёсць яшчэ адна значная замена ў геноме, якая дазваляе выслізгваць вірусу з-пад імуннага адказу: у чалавека ёсць антыцелы, але іх не хапае для поўнай нейтралізацыі віруса ", - кажа Алена Гасіч.

А нядаўна стала вядома і пра філіпінскія, нігерыйскія мутацыі. Яны таксама значныя: альбо вірус больш эфектыўна распаўсюджваецца, альбо праяўляе "вакциноускользающие" ўласцівасці. Таму вытворцы пастаянна кантралююць ўзнікаюючыя мутацыі, каб своечасова скарэктаваць вакцыны.

Чаму муціруе коранавірус?

Што цікава, каронавірус ў два разы менш зменлівы, чым вірус грыпу, але ў 4 разы больш зменлівы, чым ВІЧ. Адзін з фактараў, які ўплывае на мутацыі, - яго хуткае распаўсюджванне: чым больш у віруса гаспадароў, тым больш будзе адбывацца змяненняў у геноме.

"Усё новыя варыянты не проста так з'яўляюцца: звычайна яны ўзнікаюць у пацыента з вельмі доўгім цягам захворвання. Вірус муціруе ў арганізме чалавека і перадаецца далей. Звязана гэта і з пацыентамі з працяглай імуннай супрэсіяй: чалавек можа лячыцца ад каронавіруса месяцамі. Менавіта ў такіх пацыентаў на фоне аслабленага імунітэту фармуюцца мутацыі ", - тлумачыць Алена Гасіч.

Зараз у краіне пачата маштабнае даследаванне: хто ведае, магчыма, у нас ёсць свая, беларуская мутацыя. У РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі захоўваюцца ўсе калі-небудзь даследаваныя ўзоры з самага першага дня з'яўлення ў нас каронавіруса. Ёсць магчымасць вярнуцца да іх вывучэння, каб правесці поўнамаштабнае даследаванне.

"На самой справе, ніхто не чакаў, што вірус доўга не вернецца: усе думалі, што ён, як MERS і SARS, сыдзе ў нікуды. Але так не адбылося практычна ні ў адной краіне свету", - кажа Алена Гасіч.

Як выявілі брытанскі штам у Беларусі?

Вядома, брытанская мутацыя не магла абыйсці бокам і Беларусь. Таму, як толькі пайшла інфармацыя пра распаўсюд новага штаму, у рэспубліцы таксама пачалася праца па яго выяўленню.

У снежні Мінздароўя паставіла задачу наладзіць скрынінг пацыентаў, якія прыехалі з-за мяжы і якія маюць станоўчы ПЦР-тэст на каронавірус. У РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі пайшлі двума шляхамі.

Клінічныя выпрабаванні вакцыны Спутник Лайт - Sputnik Беларусь, 1920, 29.03.2021
Міністэрства аховы здароўя Расіі зарэгістравала вакцыну ад каронавіруса "Спутник Лайт"

"Мы зрабілі сваю тэст-сістэму ў рэжыме рэальнага часу, якая можа выяўляць брытанскі штам. Няма неабходнасці праводзіць поўнае геномнае даследаванне, калі ты ведаеш, дзе хаваецца брытанская мутацыя. І калі з дапамогай нашага набору рэагентаў ўбачылі, што некалькі такіх узораў ёсць, правялі частковае секвеніраванне - выдзелілі ўчасткі геному (S-участак бялку), для якіх характэрныя такія мутацыі ", - распавядае Алена Гасіч.

Так пацвердзілі, што выяўленая мутацыя - брытанская. А ўжо потым правялі поўнае геномнае секвеніраванне: калі атрымалі поўную паслядоўнасць, звесткі аб брытанскім штаме з Беларусі апублікавалі ў міжнароднай базе дадзеных.

Цяпер стаіць задача такім жа чынам выяўляць паўднёваафрыканскі і іншыя новыя штамы, якія неўзабаве могуць з'явіцца і ў нас - гэта проста пытанне часу.

Ці патрэбна асобная статыстыка па брытанскім штаме?

Вядома, каб разумець, якую долю ў агульным каронавірусе займае брытанская мутацыя, трэба рабіць скрынінг ўсіх узораў. Але такой задачы няма, таму што няма неабходнасці ў прыняцці новых мер. Рэкамендацыі і падыходы застаюцца тыя ж: масачны рэжым, сацыяльнае дыстанцыяванне, захаванне іншых мер бяспекі.

"На дадзены момант пра брытанскі каронавірус шмат супярэчлівых дадзеных. Адны навукоўцы кажуць, што вірус проста больш эфектыўна распаўсюджваецца, іншыя - што плынь захворвання больш цяжкая, а смяротнасць - больш высокая. Інфармацыя розная", - прыводзіць дадзеныя Алена Гасіч.

Міфы аб паўторным заражэнні каронавірусам

У свеце, ды і ў нас, вядома пра выпадкі паўторнага заражэння каронавірусам. Але каб мець больш поўную інфармацыю аб "жывучасці" антыцелаў і асаблівасцях імунітэту, патрабуюцца больш глыбокія даследаванні.

"Тут не ўсё так проста: каб рабіць высновы, трэба даследаваць дзве пробы пацыента - першага выпадку захворвання і другога. У шэрагу краін ужо апублікаваныя артыкулы аб секвеніраванні такіх спроб ад пацыентаў, якія хварэлі двойчы ў розныя перыяды. Па наяўных дадзеных, гэта было два розных генных варыянты каронавіруса ", - распавядаем Гасіч.

Колькі цяпер вядома мутацый?

Зараз колькасць назапашаных мутацый налічвае каля 40 тысяч розных варыянтаў віруса. Не ўсе яны сур'ёзныя, але вывучаецца кожная: важна своечасова ўбачыць, калі вірус праявіць новыя ўласцівасці.

"Вірус, вядома, змяніўся. Магчыма, з часам вакцыны прыйдзецца дапрацоўваць. Але на сёння няма такіх мутацый, якія б прывялі да неэфектыўнасці існуючых вакцын. Працэс дынамічны, за гэтым трэба пастаянна назіраць, вось чаму спецыялісты з усяго свету працуюць разам: новыя варыянты могуць паўстаць у любым пункце і хутка трапляюць у іншыя краіны ", - кажа Алена Гасіч.

Чытайце таксама:

Стужка навiн
0
Спачатку новыяСпачатку старыя
loader
У эфіры
Заголовок открываемого материала
Міжнародны
InternationalEnglishАнглійскіMundoEspañolІспанскі
Еўропа
DeutschlandDeutschНямецкіFranceFrançaisФранцузскіΕλλάδαΕλληνικάГрэчаскіItaliaItalianoІтальянскіČeská republikaČeštinaЧэшскіPolskaPolskiПольскіСрбиjаСрпскиСербскіLatvijaLatviešuЛатышскіLietuvaLietuviųЛітоўскіMoldovaMoldoveneascăМалдаўскіБеларусьБеларускiБеларускі
Закаўказзе
ԱրմենիաՀայերենАрмянскіАҧсныАҧсышәалаАбхазскіХуссар ИрыстонИронауАсецінскіსაქართველოქართულიГрузінскіAzərbaycanАzərbaycancaАзербайджанскі
Бліжні Усход
Sputnik عربيArabicАрабскіTürkiyeTürkçeТурэцкіSputnik ایرانPersianФарсіSputnik افغانستانDariДары
Цэнтральная Азія
ҚазақстанҚазақ тіліКазахскіКыргызстанКыргызчаКіргізскіOʻzbekistonЎзбекчаУзбекскіТоҷикистонТоҷикӣТаджыкскі
Усходняя і Паўднёва-Усходняя Азія
Việt NamTiếng ViệtВ'етнамскі日本日本語Японскі俄罗斯卫星通讯社中文(简体)Кітайскі俄罗斯卫星通讯社中文(繁体)Кітайскі
Паўднёвая Амерыка
BrasilPortuguêsПартугальскі