Згаралі цэлыя калоны, гінулі сябры: споведзь вадзіцеля афганскай вайны

Вадзіцель грузавіка на вайне – адна з самых небяспечных прафесій, калі зыходзіць з таго, што бяспечных прафесій у ваенных наогул быць не можа. У выпадку афганскага канфлікту кіроўцам адводзілася вельмі важная роля – калоны грузавікоў з узбраеннем, боепрыпасамі, харчаваннем і медыкаментамі для ваеннаслужачых пастаянна адпраўляліся за дзясяткі кіламетраў на далёкія заставы ў суправаджэнні "броні". Даводзілася перакідваць і войскі. І на шляху на горных афганскіх серпанцінах калоны магло чакаць што заўгодна – замініраваныя дарогі, засады, абстрэлы і паломкі. Але калоны павінны былі выканаць задачу – даставіць байцам груз.

Пра тое, як прайшлі паўтара года службы ў ахопленым канфліктам Афганістане, карэспандэнту Sputnik распавёў ветэран-афганец Сяргей Сурмачэўскі.

Вясной 1983 года Сурмачэўскі трапіў у Афганістан і служыў там – да жніўня 1984-га. За гэты час не раз трапляў пад абстрэлы, праязджаў стратэгічна важны перавал Саланг, перавозіў узбраенне, гаўбіцы і тылавую маёмасць. Служба праходзіла ў Баграме – там знаходзіліся найбуйнейшы аэрадром Афганістана і база ВПС СССР.

Сурмачэўскі быў вадзіцелем аўтароты батальёна па рамонце артылерыйскага ўзбраення, ездзіў на ЗІЛ-131 і легендарнай "шышызе" – ГАЗ-66. Калі прыйшоў час дэмабілізацыі, камандзір батальёна сказаў прама: "Не сыдзеш, пакуль не знойдзеш замену, каб ездзіў як ты".

Савецкія войскі цалкам пакінулі Афганістан 15 лютага 1989 года – з тых часоў мінула ўжо 37 гадоў. Першыя абмежаваныя падраздзяленні былі ўведзены ў краіну ў снежні 1979-га.

Беззваротныя страты склалі 14 453 ваеннаслужачыя. Па афіцыйных звестках, у вайне ўдзельнічалі каля 30 тыс беларусаў, з іх 789 загінулі, 12 лічацца зніклымі без вестак.

Для Сяргея Сурмачэўскага 15 лютага стала напамінам пра дарогу, якая пачалася задоўга да Афгана – са звычайнай мінскай школы і вадзіцельскай працы, якая ўжо тады вызначыла яго лёс.

У рэдакцыю Sputnik Сяргей Георгіевіч прыйшоў у ваеннай форме. Калі не зважаць на форму і шматлікія ўзнагароды, то складана будзе пазнаць у ім ветэрана вайны: наш субяседнік вельмі спакойны, шчыры і добразычлівы, без паказной суровасці.

Па тэлефоне ён жартаваў, прапаноўваў сустрэцца "дзе зручней" – заехаць у госці або проста выпіць чаю ў кафэ.

Стваралася адчуванне, быццам над яго галавой неба заўсёды было чыстым. Інакш як растлумачыць, што праз 40 гадоў пасля вайны, страт і баявых выхадаў ён спакойна расказвае пра паўсядзённыя рэчы: што можа выпіць за дзень некалькі кубкаў кавы, за рулём ездзіць без спешкі, а па выхадных ходзіць з сынам у кіно.

Але гэтае ўражанне мяняецца, калі размова вяртаецца туды – за тысячы кіламетраў ад дому, пад абстрэлы афганскіх дарог.

Аб вайне Сяргей Сурмачэўскі кажа, злёгку адвярнуўшыся, нібы зноў пракручваючы ў памяці перажытае.

Сяргей Сурмачэўскі нарадзіўся 7 сакавіка 1964 года ў Мінску. Год да арміі працаваў кіроўцам у папраўчай калоніі №1, а затым атрымаў павестку з ваенкамата.

Службу пачаў у Чырчыку, пад Ташкентам. У брыгадзе спецназа ПДВ яму даверылі кіраваць і абслугоўваць самую розную тэхніку, а праз год за добрую службу дазволілі з’ездзіць дадому ў водпуск. Вярнуўшыся, малады чалавек даведаўся, што яму трэба ляцець у Афганістан.

Афганская гісторыя Сурмачэўскага пачалася ў Кабуле – палітычным і эканамічным сэрцы краіны. Тры дні ён правёў на перасыльным пункце, дзе тых, хто прыбываў, размяркоўвалі па часцях. Затым яго адправілі ў Баграм, у батальён па рамонце артылерыйскага ўзбраення.

"Я трапіў (у Афганістан. - Sputnik) у красавіку 83-го. А на дэмбель сыходзіў у жніўні 84-га", - удакладняе ён.

У час вайны перавал Саланг меў ключавое стратэгічнае значэнне. Размешчаны ў гарах Гіндукуша, ён звязвае паўночныя і цэнтральныя раёны Афганістана, і менавіта па гэтай трасе праходзіла асноўная частка транспартных калон.

Сам перавал уяўляе сабой небяспечны горны серпантын на вышыні больш за 2 тыс м над узроўнем мора і тунэль працягласцю амаль 3,7 км. У гарах дзве машыны раз’ехацца не маглі: рух ішоў строга калонамі або ў адзін бок, або ў іншы.

За час службы Сяргей Сурмачэўскі шэсць разоў праязджаў Саланг. Памылка тут магла каштаваць жыцця, успамінае ветэран.

Унутры тунэля – рэдкія агні праз кожныя 100-150 м і наперадзе толькі цемра. За ім яшчэ 20-25 км спуску з гары па серпанціне. Сурмачэўскі прыгадвае, што ўніз глядзець не хацелася.

"На схілах можна было ўбачыць звалку падбітай тэхнікі. Калі машына трапляла пад абстрэл або падрывалася, яе ніхто не рамантаваў, каб не спыняць рух калон. Танкам або БТРам саштурхоўвалі ў прорву. Усё ляцела ўніз", - прызнаецца ветэран.

Аб адным выпадку Сурмачэўскі ўспамінае з горыччу, калі ў трохкіламетровым тунэлі адбылося ДТЗ – калону спынілі. З-за дрэннай вентыляцыі 16 ваенных задыхнуліся выхлапнымі газамі. Пазней там жа ўзарваўся бензавоз – загінулі больш за 170 чалавек.

Сурмачэўскаму часта даводзілася бываць і ў іншых гарадах Афганістана. Па правілах, праз кантрольна-прапускныя пункты выпускалі толькі калоны па 10-12 машын. Па адной машыне не выпускалі з-за рызыкі засады, таму адзінкавая тэхніка павінна была прымыкаць да групы, якая ўжо ішла.

Шмат у чым, прызнаецца ён, ратавала простае шанцаванне. Аднойчы Сурмачэўскаму прыйшлося затрымацца на КПП: папярэдняя калона толькі што паехала, але шлагбаум не паднімалі, нягледзячы на ​​ўсе просьбы.

Дазвол далі пазней. І ў той момант мяжу паміж жыццём і смерцю раздзялілі дзве хвіліны. Менавіта тады ён даведаўся, што тую калону, у якую ён не паспеў трапіць, абстралялі маджахеды. Загінулых было шмат.

Ні ЗІЛ-131, ні ГАЗ-66 дадатковай абароны не мелі, вадзіцелі прыдумвалі сабе засцярогу самі.

"У Афгане такога не было. Мы проста сваю асабістую бронекамізэльку апраналі на дзверцы", - тлумачыць Сяргей Георгіевіч.

Шкло апускалі, бронекамізэльку вешалі на дзверы – вось і ўся абарона. Часам па загадзе надзявалі каскі, але ўвесь час іх насіць было немагчыма з-за спякоты і духаты. Спякота адбівалася і на тэхніцы, асабліва цяжка даводзілася ЗІЛ-131 – машына часта "закіпала", успамінае ветэран.

Аднойчы падчас руху на тым жа ЗІЛе ў яго адбылося прабіццё кола. Ніхто не меў права спыняцца – любая затрымка на дарозе павышала рызыку для ўсёй калоны. Чакаць ніхто не мог, а запаснога кола пры сабе не аказалася.

Выручыла кемлівасць: вадзіцель вырашыў прабіць борт кузава і падвязаць сярэднюю паўвось тросам, каб яна не цягнулася па дарозе.

"Так і даехаў. Тады, на шчасце, абстрэлу не было", - кажа Сурмачэўскі.

У 1984 годзе ён удзельнічаў ва ўсеармейскай аперацыі ў Афганістане. Асноўная задача – перавозка боепрыпасаў і гаўбіц. У адзін з выездаў калоне прыйшлося пераадольваць раку.

"Моста не было. Інжынерныя войскі праз невялікую рэчку паклалі два вялікія металічныя швелеры", - успамінае Сяргей Георгіевіч.

Па гэтых швелерах, шырынёй усяго ў некалькі метраў, машыны перапраўляліся па чарзе, а рэгуліроўшчык паказваў кіроўцам кірунак направа, налева. У той момант, паводле слоў ветэрана, памылка магла каштаваць жыцця.

Пад абстрэлы Сурмачэўскі таксама трапляў – на тым жа маршруце, калі перавозілі боепрыпасы, калона спынілася. Салдаты хаваліся пад машынамі, за камянямі. Прымусіў праціўніка замаўчаць танк, які суправаджаў калону.

"Ён стрэліў тры разы па гары, дзе сядзелі "духі", з буйнакалібернага кулямёта – і абстрэл скончыўся", - кажа Сяргей Георгіевіч.

Калі размова заходзіць аб стратах, Сяргей Георгіевіч мяняецца. Адказвае сцісла.

Але далей працягваць не жадае.

"Хопіць. Не будараж", - папрасіў ён.

Дадому з Афгана Сяргей Сурмачэўскі вярнуўся ў 1984 годзе. Ён успамінае, як ляцеў з Масквы ў Мінск, а з аэрапорта паехаў дадому на таксі. Вадзіцель раптам задаў пытанне: "Вы з Афгана?"

"Я пытаю: адкуль ты ведаеш? А ён кажа – ты нагамі ў падлогу так упіраешся, што здаецца, зараз дзірку праб’еш", - успамінае Сяргей Георгіевіч.

Справа ў тым, што ў Афганістане рух калон быў толькі днём, у светлы час. Вечарам ездзіць забаранялася. І зараз нават у мірным вячэрнім Мінску расслабіцца не атрымлівалася.

Дапамаглі бацькі. Ужо ў першы дзень яны павезлі яго з горада на два тыдні да возера, дзе можна было апамятацца ў цішыні.

Сяргей Георгіевіч падкрэсліў, што вярнуцца ў мірны час няпроста. Аб цяперашніх баявых дзеяннях у зоне спецыяльнай ваеннай аперацыі Сяргей Георгіевіч ведае – сочыць за навінамі. І для тых расійскіх салдат, якія сёння вяртаюцца дадому, ён можа даць тую ж параду, якую ў свой час ён атрымаў ад бацькоў.

"Жыць па-чалавечы і жыць далей. Замыкацца ў сабе – самы небяспечны шлях. Калі чалавек закрываецца, гэта дрэнна і для сям’і, і для дзяцей. Патрэбны зносіны з таварышамі", - кажа ён.

Аднавіцца пасля такіх выпрабаванняў таксама дапамагло каханне. З будучай жонкай яны ведалі адзін аднаго з дзяцінства – выраслі ў адным двары. Менавіта яна, успамінае Сяргей Георгіевіч, падтрымала яго рашэнне адправіцца на вучобу і працягнуць службу – у 1985 годзе ён паступіў у Разанскае вышэйшае каманднае вучылішча МУС, а ў 1989-м яго скончыў.

У Сяргея Георгіевіча і яго жонкі Ліліі Пятроўны дзве дачкі – 1991 і 1992 гадоў нараджэння. Як мужчыне, яму вельмі хацелася сына. І два гады таму сям’я Сурмачэўскіх вырашыла ўсынавіць шасцігадовага хлопчыка.

Пра прыёмнага сына Дзіму Сяргей Сурмачэўскі гаворыць асабліва цёпла. Ужо пасля першага тыдня патранату сям’і хлопец стаў называць новых бацькоў маці і татам.

Цяпер ён ужо заканчвае другі клас. Вучыцца старанна, таксама ходзіць у секцыю тхэквандо і ўжо паспеў атрымаць два медалі.

"Горды быў – не перадаць", - прызнаецца Сяргей Георгіевіч. І дадае ціха, з усмешкай: "Я ж пацана чакаў".

Вярнуўшыся ў мірнае жыццё, Сурмачэўскі да гэтага часу працягвае памятаць пра тых, хто навечна застаўся "за рэчкай" – пра саслужыўцаў, з кім ехаў у калонах, стаяў пад абстрэламі, праходзіў Саланг. Ён і сёння падтрымлівае сувязь з землякамі, якія ваявалі ў Афганістане.

Сяргей Георгіевіч займае пасаду намесніка старшыні Мінскай раённай арганізацыі грамадскага аб’яднання "Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане", і магіла Сяргея Стукальскага знаходзіцца пад шэфствам гэтай арганізацыі.

Штогод ветэраны збіраюцца ў Калодзішчах ля помніка воінам-інтэрнацыяналістам, пасля чаго адпраўляюцца да магілы Стукальскага, каб ушанаваць памяць і ўспомніць аб былым.