Сорак гадоў цішыні: рэпартаж з беларускай зоны адчужэння

Пасля выбуху на ЧАЭС радыяцыю разнесла на тысячы кіламетраў. У дзень трагедыі дзьмуў заходні вецер, які прынёс радыенукліды на тэрыторыі Беларусі, Украіны і Расіі.

На тэрыторыі Беларусі моцна пацярпелі Гомельская і Магілёўская вобласці – радыяцыя забрудзіла 3,6 тыс населеных пунктаў, дзе пражывалі больш за 2 млн чалавек. З найболей пацярпелых раёнаў выселілі 137 тыс чалавек, ліквідавалі амаль 500 вёсак. Частка з іх знаходзіцца на тэрыторыі ПДРЭЗ. Запаведнік быў створаны ў 1988 годзе ў зоне адчужэння Чарнобыльскай АЭС, каб вывучыць уздзеянні радыяцыі на экасістэмы і прадухіліць распаўсюджванне радыенуклідаў.

Сёння беларуская частка зоны адчужэння даступна для наведванняў і адкрыта для арганізаваных турыстычных груп. Яны карыстаюцца папулярнасцю круглы год, але напярэдадні страшнай даты асабліва запатрабаваны. Акрамя таго, у "зону" едуць і некалі жыхары адселеных вёсак. Для іх – гэта магчымасць наведаць родныя мясціны, сустрэнецца са сваімі аднавяскоўцамі, якіх раскідала жыццё.

Sputnik наведаў зону адчужэння, каб даведацца, як яна выглядае зараз.

Усяго на тэрыторыі ПДРЭЗ знаходзіцца 96 адселеных населеных пунктаў, дзе да аварыі пражывала больш за 22 тыс жыхароў. Большая частка вёсак зачынена да гэтага часу, у некаторых месцах радыяцыйны фон перавышае норму ў тысячу разоў.

Наш шлях у зону адчужэння праходзіць праз кантрольна-прапускны пункт "Бабчын". Названы ён у гонар аднайменнай вёскі. Да аварыі на ЧАЭС тут жылі 728 жыхароў.

Цяпер у вёсцы размешчаны навукова-адміністрацыйны корпус і будынак музея Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка. На КПП ля ўезду ў запаведнік супрацоўнікі правяраюць дакументы, выдаюць пропускі (іх трэба рабіць загадзя). Бягучы радок інфармуе аб радыяцыйным фоне – 0,45 мкЗв/г (пры норме для Беларусі да 0,20). Гэты паказчык будзе моцна мяняцца падчас нашай паездкі.

Запаведнік – амаль некранутае людзьмі месца. Толькі ляснічыя вядуць свае працы: прыбіраюць паваленыя ветрам дрэвы, узворваюць супрацьпажарныя палосы. Раз-пораз відаць цыстэрны з вадой на выпадак, калі адбудзецца ўзгаранне.

Наш шлях ляжыць у Краснаселле – самы далёкі населены пункт у запаведніку, даступны для наведвання. Вёска мае багатую гісторыю і вядомая з XVIII ст.

На момант трагедыі на ЧАЭС там жылі 244 чалавекі ці 110 сямей. Перасялілі вёску толькі ў маі 1986-га. Дазіметр паказвае перавышэнне ў 3,5 раза – 0,7 мкЗв/г.

Населены пункт знаходзіцца ў маляўнічым месцы: вакол лугі, удалечыні віднеецца лес. За некалькі кіламетраў некалі была паромная пераправа.

Многія дамы і пабудовы ў вёсцы паступова "раствараюцца" ў прыродзе і практычна разваліліся.

Трымаюцца яшчэ некаторыя цагляныя дамы. Каля аднаго з іх акуратна складзены дровы. Верагодна, іх накалолі яшчэ ў 1986-м. Цяпер яны ляжаць, як помнік гаспадарлівасці.

Ля ўваходу ў хату ляжыць іржавая піла "Дружба", у куце пакоя – чаравік і тазік, прадметы побыту. У суседнім памяшканні велічна ўзвышаецца добрая печ. Яна не грэе дом ужо больш за 40 гадоў. Затрымлівацца ў такіх дамах надоўга не варта, ёсць рызыка таго, што можа абваліцца дах.

З пажарнай вышкі адкрываецца від на вёску і саркафаг – напамін пра тое, што трагедыя адбылася ўсяго за нейкія 20 км.

Наш суправаджаючы, загадчык аддзела экалогіі раслінных комплексаў ПДРЭЗ Дзмітрый Гарбарук, расказвае, што экскурсіі ў ПДРЭЗ – гэта не забава, а напамін людзям.

Едзем далей – у Арэвічы. Да трагедыі на ЧАЭС тут жылі 557 чалавек. Вёска мела добрую інфраструктуру: тут працавала сярэдняя школа, дзіцячы яслі-сад, бальніца, аптэка, крама, сталовая, клуб, бібліятэка і аддзяленне паштовай сувязі.

Вёска даволі старая, першая згадка датуецца пачаткам XVI стагоддзя. На момант аварыі гэта быў цэнтр саўгаса "Арэвічы". Населены пункт знаходзіцца на беразе ракі Прыпяць.

Цішыня ў запаведніку, сапраўды, бы звініць, яе перарываюць толькі спевы птушак. Каля Арэвіцкай школы знаходзіцца барэльеф Ільіча – "бацькі" Кастрычніцкай рэвалюцыі. Дзіўна, але за доўгія гады нават пабелка ад помніка не адвалілася. Ленін па-ранейшаму глядзіць на наведвальнікаў пранізлівым позіркам.

Цяжка ўявіць, але тут калісьці кіпела жыццё, праводзіліся лінейкі, апошнія званкі, бегалі дзеткі. Цяпер усё парасло травой, з аконных вачніц школы віднеюцца савецкія плакаты і парты.

Тут наша група сустракае пагранічны нарад, яны правяраюць закінутыя будынкі на наяўнасць парушальнікаў. З боку гэта нагадвае сюжэт адной вядомай тэматычнай відэагульні.

Хлопцы са зброяй дасканала праглядаюць кожны кут. Правяраюць дакументы і ў нас. Як адзначае адзін з ваеннаслужачых заставы "Хойнікі" Кірыл Паўлюшчанка, гэта неабходныя меры засцярогі, нелегалы ​​ў запаведніку перыядычна сустракаюцца.

Экіпіроўка ў нарада таксама незвычайная: абавязкова рэспіратар, індывідуальны дазіметр, які мацуецца прама да "брані".

"У канцы кожнага нарада на выездзе з запаведніка праходзім дэзактывацыю, пераапранаемся ў новы камплект формы і едзем на заставу", - дзеліцца Паўлюшчанка.

Нарад працягвае правяраць будынкі, а мы заходзім у школу.

Уздоўж сцен стаяць агітацыйныя плакаты, адзін з іх – "От значка ГТО к олимпийским медалям". Побач на сценах адзначыліся надпісамі наведвальнікі. Пад нагамі рыпяць напаўзгнілыя падлогі.

У адным з класаў засталіся некранутыя падручнікі. Кніга па беларускай мове адкрыта на 77 старонцы. Тэма – правапіс прыставак. На парце так і засталіся кінутыя сшыткі. Чарніла выцвілі, разабраць напісанае з цяжкасцю, але можна.

На далёкай парце хтосьці чытаў "Бессмертное имя" – апавяданні пра Уладзіміра Ільіча Леніна. Па ўсёй школе валяюцца дзіцячыя цацкі, упакоўкі ад пластыліну, сшыткі. Дзіўны штрых – процівагазы на сценах, пакінутыя, мабыць, пасля таго, як жыхары з’ехалі са сваіх родных мясцін. Яны тут не для атмасферы, а напамін пра радыяцыйнае воблака, якое накрыла вёску.

Каля школы Дзмітрый Гарбарук дэманструе дазіметр. Ён паказвае 0,1 мкЗв/г. Ужо ў некалькіх метрах доза вырастае да 16,1 мкЗв/г (перавышэнне нормы ў 80 разоў).

"Тут, відаць, мылі адзенне, у якім разбіралі завалы, і ваду прыбіла да бардзюра. Цяпер тут такая пляма", - распавядае ён.

Ступаць у яе не варта, але без дазіметра ўбачыць радыяцыю немагчыма. Страшна ўявіць, якую дозу апраменьвання атрымалі жыхары вёсак у дзень аварыі на ЧАЭС. Да гэтага часу ў ПДРЭЗ ёсць месцы, дзе дазіметр паказвае больш за 200 мкЗв/г – перавышэнне ў тысячу разоў. Уваход для турыстаў туды забаронены, ненадоўга іх наведваюць толькі працаўнікі запаведніка пры выкананні строгіх правіл.

Некаторыя дамы ў Арэвічах нядрэнна захаваліся, але моцна параслі дрэвамі, стварыўшы жывую агароджу. Прабіцца праз яе – задача не з лёгкіх. Вось, бяроза расце прама з бетоннага ганка, практычна ўразаючыся ў дах.

Прайсці ў дом можна па тонкай дошцы, падлога тут часткова абрынулася. На стале ляжыць газета "Сельская жизнь" ад 23 красавіка 1986 года. На стале – віншавальныя лісты, адрасаваныя Лідзіі Кандрацьеўне.

"Жадаем Вам моцнага здароўя, шчасця і ўсяго самага добрага", - гаворыцца ў адной з многіх паштовак.

Матацыкл, паглынуты травой, сімвал таго, як хутка рэчы вяртаюцца прыродзе. Побач гараж з рарытэтным графіці – невялікім факелам, намаляваным быццам бы ўчора.

Яшчэ адно месца – сельская бальніца. Дах вялікага будынка месцамі праваліўся, на падлозе раскіданыя карткі пацыентаў. Вось кабінет дантыста з рэшткамі ад крэсла. Тут, мяркуючы па ўсім, прымаў гінеколаг, побач – пакой маці і дзіця.

Захаваліся паперы тых, хто праходзіў флюараграфію. У спіску значыцца і доўгажыхар Бельчанка (1898 года нараджэння). Цікава, але нават праз столькіх гадоў пасля таго, як са шпіталя сышлі людзі, тут захоўваецца пах лекаў. Ён літаральна ўеўся ў будынак. Раней яго адчувалі наведвальнікі, зараз – толькі рэдкія турысты.

Наступная кропка ў нашым маршруце – адна з найбуйнейшых вёсак у зоне адчужэння – Пагоннае. Тут раней жылі больш за тысячу чалавек.

У населеным пункце размяшчалася адміністрацыя мясцовага саўгаса "Перамога сацыялізму", працавала малочнатаварная ферма, хлебазавод, Дом культуры, школа, пошта, сталовая, крамы, бальніца. Цікава, але вось сельскага савета ў такім буйным населеным пункце не пабудавалі. Затое быў вялізны клуб.

Ён парос дрэвамі, адно з іх прабіваецца прама праз дах. "Праз пару гадоў абрынецца, як бы дах не пашкодзіў", - кажа Гарбарук.

Унутры каля сцэны складзены плакаты з партыйнымі лозунгамі, святочныя шыльды, бабіны без кінастужкі.

Калісьці тут паказвалі кіно, а вечарамі жыхары найбліжэйшых вёсак збіраліся на танцы. Колькі розных успамінаў звязана з гэтым месцам у людзей. Верагодна, хтосьці сустрэў тут сваё першае каханне, упершыню пацалаваўся. Аб тых часах нагадваюць прадметы і плакаты.

Месца прыцягальнае для турыстаў, а каля сцэны на стале ляжыць спецыяльны журнал, у якім кожны жадаючы наведвальнік можа пакінуць свае ўражанні аб экскурсіі.

Зона адчужэння застаецца помнікам чалавечай памылкі. Сюды прыязджаюць людзі з розных краін паглядзець на зніклае з вёсак жыццё. А таксама мясцовыя жыхары, як правіла, на Радаўніцу ці майскія святы. Успамінаюць, ходзяць па былых мясцінах. Наш суправаджаючы падкрэслівае, што гэта заўсёды вельмі эмацыянальныя і чуллівыя моманты.

Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік – месца, дзе час спыніўся 40 гадоў таму. І дзе ён усё ж такі працягваецца – у людзях, якія сюды вяртаюцца.