09:19 13 чэрвеня 2021
«Радыё Sputnik»
  • USD2.48
  • EUR3.02
  • 100 RUB3.46
Цiкавосткi
Атрымаць кароткую спасылку
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (77)
13410

Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра сэрца сялянскай хаты і вучыць гатаваць у печы традыцыйныя стравы.

У вёсцы кажуць, што зіма ўцякае цёмнымі начамі, але пакуль што гэта халодная пара года яшчэ ў самай сіле. Наперадзе люты, ды і ў сакавіку яшчэ чакай прымаразкаў. Маўляў "марац адмарозіць палец".

Крыху зімовай міфалогіі

Няўстойлівае ўзімку надвор’е беларусы тлумачылі складанымі адносінамі паміж незвычайнай сямейнай парай Зімой і Марозам. Народная фантазія малюе Зіму ў вобразе сівой, старой бабы, якая ласкава просіць Мароза зазірнуць да яе ў госці. Але бывае, што той, маючы незалежны характар, не адклікаецца на запрашэнні. Тады Зіма горка плача і па яе шэрым твары сцякаюць халодныя слёзы, ператвараючыся ў дождж.

А ў вёсцы халодны пранізлівы вецер гудзе ў коміне печы, выдуваючы цяпло з драўляных хат. Па начах чуваць, як патрэскваюць бярвенні ў сценах і дзяды казалі, што гэта трашчыць Мароз. Быццам бы ўначы ён ходзіць па вёсцы і сядае на хату таго, хто забыўся запрасіць яго на куццю. Слухаючы такое дзецям міжволі хацелася прытуліцца да цёплай печы, каб паслухаць казкі пра магутнага і страшнага Дзеда. З аповедаў выцякала, што той здольны разваліць хату, памарозіць азімыя, жывёлу і людзей. Каб залагодзіць Ледзянога Дзеда яго трэба было паклікаць да святочнага стала  праз адчыненыя ў калядную ноч дзверы: "Мароз, хадзі  куццю есці"!

У народзе гэты міфалагічны персанаж часам уяўляўся высокім лысым дзядзькам у белай снежнай свіце з доўгай сівой барадой, вусамі і з чырвоным або сінім носам. Сваю галаву ён быццам бы схаваў пад калматай, белай ад шэрані шапкай. Казалі, што безвалосы дзед літасцівы да лысых людзей. Існавала павер’е згодна з якім, каб суняць надта моцныя маразы, трэба было па памяці налічыць дванаццаць лысых знаёмцаў.

"Студзень хаты студзіць – рана гаспадароў будзіць"

Так і ёсць. Жывучы ў вясковым драўляным доме пад цёплай коўдрай доўга не паляжыш. За ноч мароз і вецер выстудзілі хату і, каб у ёй не мерзнуць, трэба шпарка бегчы ў дрывотню па дровы і хутчэй падпальваць у печы.

Грачанік па-маларыцку
© Photo : з асабістага архіву Ларысы Мятлеўскай

У народзе кажуць, што печ – сэрца хаты. Як захавальніца прыроднага агню яна атаясамлівалася з несупынным працягам жыцця ў хаце і жанчынай, якая валадарыла ёю, трымаючы ў сваю чаргу сямейны лад. У народзе казалі: "Добрая жонка – дома рай, злая – хоць ты з хаты ўцякай".

Складаючы печ пячнік будаваў яе "пад гаспадыню", каб той, гатуючы ежу, было зручна карыстацца ёю штодня. Не здарма  жыве показка, што гаспадыня пахне дымам, а гаспадар полем.

"Бабіна дарога ад печы да парога"

Ступень занятасці вясковай жанчыны неверагодная і цяпер мала чым адрозніваецца ад клопатаў сялянкі мінулага. Хіба што толькі ў дапамогу гаспадыні на кухні з’явіліся сучасныя прылады. Але ўсё адно – ад самага рання толькі паспявай паварочвацца! Трэба прыгатаваць сняданак, накарміць сям’ю, уставіць у печ стравы да абеду, дагледзець гаспадарку, прыбраць у хаце і інш. Вядома ж: "Замуж выйсці – трэба знаць: позна легчы, рана ўстаць".

Гаспадар звычайна рыхтуецца да клопатаў надыходзячага дня нетаропка. Часам з люлькай у руках, грунтоўна "абмазгоўваючы" свае планы, ён назірае, як шпарка рухаецца гаспадыня. У жанчыны ж раніцай няма часу як кажуць нават галаву ў бок павярнуць.Такая завядзёнка! Але чаму жанчыны заўсёды такія занятыя?  

У Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці старыя людзі распавядалі, што калісьці па зямлі ў абліччы "старычка" хадзіў Бог. Пра гэта ходзіць шмат легенд, адна з якіх была запісана ў 1998 годзе беларускай фалькларысткай Аленай Боганевай ад сялянкі Ніны Масько (1926 году нараджэння):

"Ідзець Бог па зямле. Жнуць бабы жыта.Вот ён у іх спрашываець:

- Пакажыця мне дарогу.

- Ай, мне некалі паказываць, ідзі дальшэ!

Он і пайшоў. Косюць мушчыны. Он падходзіць к ім:

- Пакажыця мне дарогу.

Січас мушчына касу палажыў, пашоў паказываць дарогу. Ну і вот. Раз бабам некалі – ім і цяпер усё некалі. Ім нет паказываць уремя дарогу, усягды работы многа. А мушчынам – яны сядуць, пакураць, ім уремя хватаіць. Вот так Бог здзелаў".

"У няўмечкі не баляць ні ручкі, ні плечкі…"

Яшчэ звечара гаспадыня склала меню са страў на цэлы дзень. Цяпер, пакуль у печы разгараюцца дровы застаецца толькі раскласці прадукты па гаршчках і кожны ў свой час адправіць гатавацца. Пад пільным наглядам кухаркі печ зробіць сваю справу.  Калі печы няма – не бяда, стравы вясковай кухні, якія прапаную сёння, можна прыгатаваць на любой пліце, але ж вядома – з печы ўсё смачней!

Вядома ж увечары гаспадыня адчувае вялікую стому, але ж толькі ў няўмечкі не баляць ні ручкі, ні плечкі. Задаволеная смачнымі стравамі сям’я – лепшая ўзнагарода для маці і жонкі, а ласкавыя словы падзякі "як рукой" здымаюць стому.

Некалькі смачных вясковых рэцэптаў

Ячны крупнік з грыбамі

З чаго гатаваць:

  • 40 г сушаных грыбоў,
  • 4 бульбіны,
  • 4 ст лыжкі ячных (буйных) круп*,
  • 1 морква,
  • 1 цыбуліна,
  • 50 г сметанковага масла,
  • 2 ст лыжкі смятаны,
  • прыправы (перац, соль, лаўровы ліст).

*Я́чневыя крупы – від круп, якія вырабляюць з ячменнага зерня. У адрозненні ад панцаку (пярлоўкі) ячневыя крупы не падвяргаюцца паліраванню і шліфоўцы і маюць прадаўгаватую форму з няроўнымі краямі.

Як гатаваць. Сушаныя грыбы прамыць, замачыць у халоднай вадзе на 3-4 гадзіны, затым яшчэ раз прамыць і варыць у вадзе ў якой яны набухалі, гадзіну - паўтары без солі. Звараныя грыбы выняць, прамыць цёплай вадой, нарэзаць палоскамі. Булён працадзіць.

Пакуль варацца грыбы прамытыя ячныя крупы заліць халоднай вадой і пакінуць для набухання на 2 гадзіны, затым адварыць.

Гатаваныя грыбы і крупы пакласці ў грыбны булён, паварыць 15-20 хвілін, дадаць накрышаную кубікамі бульбу, пасаліць.

За 5 хвілін да гатоўнасці пакласці абсмажаныя на масле моркву і цыбулю, перац, лаўровы ліст.

Гатовы крупнік заправіць  смятанай.

Парасяціна адварная

З чаго гатаваць:

  • 800 г парасяціны,
  • 1 л вады,
  • 1 морква,
  • 1 цыбуліна,
  • 1 корань пятрушкі,
  • 2 ч лыжкі мукі,
  • 3 ст лыжкі смятаны,
  • прыправы (перац, соль, лаўровы ліст).

Як гатаваць. Закіпяціць падсоленую ваду і пакласці туды мяса цэлым кавалкам, дадаць моркву, корань пятрушкі, цыбулю і варыць на слабым агні паўгадзіны. Затым пакласці ў каструлю перац гарошкам, лаўровы ліст і давесці мяса да гатоўнасці.

Адварваць парасяціну або замест яе мясную грудзінку без рабрынак лепей у печы або духоўцы напрацягу некалькіх гадзін пакуль мяса з салам не стануць вельмі мяккім і далікатным. Мяса лічыцца гатовым, калі нож уваходзіць у яго "як па маслу".

Парасяціну выняць, булён працадзіць, дадаць у яго пасераваную муку, разведзеную ахалоджаным булёнам, пракіпяціць, уліць смятану, прагрэць. Гэтым соусам паліць парэзаную кавалкамі парасяціну.

Падаць з любымі саленнямі.

Смачна есці!

Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (77)
Тэги:
беларуская кухня

Галоўныя тэмы