08:09 06 чэрвеня 2020
«Радыё Sputnik»
  • USD2.38
  • EUR2.70
  • 100 RUB3.47
Грамадства
Атрымаць кароткую спасылку
Вучым беларускую мову (58)
37420

Рыхтуйцеся да цэнтралізаванага тэсціравання па беларускай мове разам са Sputnik.

Фанетыка - раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца гукі, склады, націск і інтанацыя. Усе словы ў мове складаюцца з гукаў.

Гук – гэта найменьшая непадзельная адзінка вуснай мовы, якая сама па сабе не мае значэння, затое ўтварае словы з розным лексічным значэннем у залежнасці ад набору гукаў. Калі ў слоў аднолькавы гукавы склад, вытлумачыць  лексічнае значэнне дапамагае націск або кантэкст.

Напрыклад: прынцэса жыве ў замку – ключ павярнуўся ў замку.

Чаргаванне гукаў

На працягу развіцця беларускай мовы ў ёй выпрацаваліся законы чаргавання гукаў. Існуюць наступныя фанетычныя законы:

  • аканне - пры змене націску гукі [о], [э] змяняюцца на [а] пасля цвёрдых зычных: воз – вазы, цэлы – ацалець
  • яканне - пры змене націску гукі [о], [э] змяняюцца на [а] пасля мяккіх зычных, перадаецца на пісьме з дапамогай замены літар ё, е на я ў першым складзе перад націскам: белы – бялець, вясёлы – весяліцца
  • дзеканне - гук [д] пры змякчэнні змяняецца на [дз’]: вада – вадзічка
  • цеканне - гук [т] пры яго змякчэнні змяняецца на [ц’]: кот – коцік
  • звонкія зычныя аглушаюцца перад глухімі і на канцы слова: га[д]аць — зага[т]ка, га[д]ы - го[т]
  • глухія зычныя перад звонкімі азванчаюцца: ка[с’]іць — ка[з’]ба
  • цвёрдыя зычныя [з], [с] перад мяккімі (акрамя [г’], [к’], [х’]) памякчаюцца: [см]ех — [с’м’]яяцца
  • свісцячыя прыпадабняюцца да шыпячых і наадварот: смешны - смяе[с’с’]я, перабяжаць - перабе[шч]ык
  • узнікненне прыстаўных гукаў: акно - у [в]окнах, поле льна - шмат [і]льну, ржаная мука – спякла з аржаной мукі

Склад і націск

Склад - гэта адзін ці некалькі гукаў, якія мы вымаўляем адным штуршком паветра на выдыху.

Націск - гэта вымаўленне аднаго са складоў з большай сілай і працягласцю, ён заўсёды падае на галосны гук. Склад, на які падае націск, называецца націскным, астатнія – ненаціскнымі.

У беларускай мове націск свабодны, гэта значыць, ён можа прыпадаць на любы склад у слове. У складаных словах бывае два націскі.

Правапіс спалучэнняў галосных у запазычаных словах

Большасць запазычаных слоў прыйшлі ў беларускую мову з лацінскай – праз польскую і нямецкую, але гэта адбылося так даўно, што мы ўжо не адчуваем гэтыя словы як запазычаныя. Зусім іншая справа са словамі, якія адносна нядаўна трапілі ў беларускую мову з англійскай і тычацца паняццяў, якія з'явіліся ў мінулым стагоддзі.

Тэму правапісу запазычаных слоў мы падрабязна разглядалі ў моўнай хвілінцы

Правапіс прыстаўных галосных і зычных

Правапіс мяккага знака і апострафа

Раздзяляльны мяккі знак і апостраф пішуцца пасля зычных перад галоснымі е, ё, ю, я, і, калі яны абазначаюць два гукі: [й’э], [й’о], [й’у], [й’а], [й’і].

Правапіс слоў разам, праз злучок і асобна

Разам пішуцца:

  • словы з прыстаўкамі (у тым ліку іншамоўнага паходжання): перайсці, контрудар, постмадэрнізм. Выключэнне: калі прыстаўка далучаецца да ўласнага імені, яна пішацца праз злучок: паў-Еўропы;
  • складаныя назоўнікі, прыметнікі і прыслоўі, першай часткай якіх з’яўляецца лічэбнік: чатырохпавярховы, сямігадовы
  • складаныя назоўнікі, першай часткай якіх з’яўляецца дзеяслоў у форме 2-й асобы адзіночнага ліку загаднага ладу: сарвігалава. Выключэнне: перакаці-поле.
  • складаныя прыметнікі, утвораныя ад складаных назоўнікаў, якія пішуцца разам
  • складаныя прыметнікі, утвораныя ад спалучэння слоў, адно з якіх падпарадкавана другому: велікарослы
  • складаныя парадкавыя лічэбнікі на -дзясяты, -соты, -тысячны, -мільённы, -мільярдны і г. д.: двухсоты, статысячны, трохмільённы, дсесяцімільярдны;
  • прыслоўі, якія ўтварыліся шляхам спалучэння прыназоўніка з прыслоўем, рознымі склонавымі формамі кароткіх і поўных прыметнікаў, займеннікаў і назоўнікаў, якія маюць прасторавае і часавае значэнне: увечары, злева, удвух.
  • прыслоўі, у склад якіх уваходзяць словы "сама" і "што": таксама, штодзень

Калі пры назоўніку ёсць паясняльнае слова, то з назоўнікам прыназоўнік пішацца асобна: на наш век, у цёплы вечар. Асобна таксама пішуцца прыназоўнікі з назоўнікамі ў спалучэннях без аглядкі, без канца, на вока, на злосць, на памяць, на хаду, пад паху, у абрэз.

Праз злучок пішуцца:

  • спалучэнні двух аднолькавых (або з аднолькавай асновай) слоў, але з рознымі суфіксамі ці прыстаўкамі: ледзь-ледзь, крыж-накрыж
  • спалучэнні двух блізкіх па значэнні слоў або тых, якія абазначаюць супрацьлеглыя паняцці: хлеб-соль, уверх-уніз
  • складаныя словы, першай часткай якіх з’яўляецца лічэбнік, напісаны лічбамі: 1000-годдзе, 25-працэнтны
  • складаныя назоўнікі, якія ўтвораны з двух самастойных назоўнікаў без злучальнай галоснай або называюць складаныя адзінкі вымярэння: жар-птушка, кілават-гадзіна (але працадзень);
  • складаныя прыметнікі, якія ўтвораны ад складаных назоўнікаў, якія пішуцца праз злучок; імён і прозвішчаў; асноў, якія абазначаюць раўнапраўныя паняцці або якасць ці адценні колеру; са значэннем напрамку свету ці прыметніка са значэннем геаграфічнай назвы: штаб-афіцэр, беларуска-рускі, кісла-салодкі, жоўта-зялёны, паўночна-ўсходні.
  • лічэбнікі са значэннем прыблізнасці: сорак-пяцьдзясят
  • прыслоўі па-першае, па-другое, па-трэцяе і ўтвораныя ад прыметнікаў і займеннікаў з прыстаўкай па-, якія заканчваюцца на -ску, -цку, -і (-ы), -аму (-яму), -ому (-ему, -йму): па-руску, па-нашаму
  • складаныя прыназоўнікі: з-за, з-пад, па-над, з-па-над, па-за і інш.
  • прыслоўі і займеннікі з прыстаўкай абы-, постфіксамі -небудзь, -колечы: абы-хто, хто-небудзь (але словы, утвораныя ад прыслоўя абы-як, пішуцца разам: абыякавы)
  • часціца -такі ў складзе слоў зноў-такі, узяў-такі і г.д.
  • постфікс -то з назоўнікамі, займеннікамі і дзеясловамі: ён-то прыйшоў, але позна.
Тэмы:
Вучым беларускую мову (58)
Тэги:
Цэнтралізаванае тэсціраванне, Беларуская мова

Галоўныя тэмы