Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў

© Sputnik / Валерия БерекчиянАктывіст пошукавага руху Вольга Шабельнік
Актывіст пошукавага руху Вольга Шабельнік - Sputnik Беларусь
Падпісацца на
НовостиTelegram
Актывісты выступаюць за захаванне магіл ветэранаў, а адказны за добраўпарадкаванне могілак Спецкамбінат КБА законна дэманціруе старыя помнікі - вакол чаго ўжо не першы год ідзе барацьба, разбіраўся Sputnik.

Могілкі ў Беларусі добраўпарадкоўваюць з 2015 года: старыя помнікі і агароджы на старых магілах дэмантуюць і замяняюць так званымі "падгалоўнікамі". Нярэдка ў іх ліку аказваюцца тыя, якія належаць удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны, якія памерлі пасля яе заканчэння, - такія пахаванні папросту не лічацца воінскімі.

Вайсковыя могілкі ў Мінску - Sputnik Беларусь
Уратаваць Вайсковыя могілкі спрабуюць валанцёры

Сёння за захаванне такіх месцаў пахаванняў змагаюцца сотні актывістаў з розных куткоў краіны. "Магілу ветэрана, які прайшоў усю вайну, змог перажыць яе, можна законна зраўнаваць з зямлёй", - наракаюць валанцёры.

Карэспандэнт Sputnik Валерыя Берэкчыян выслухала меркаванне абодвух бакоў і даведалася, як ідзе барацьба актывістаў з гарадскімі ўладамі.

Крыж 1920-х гадоў - рэліквія?

Двойчы ў год на сталічных могілках праводзіцца інвентарызацыя: запушчаныя магілы маркіруюць таблічкамі аб іх "дэмантажы і ўтылізацыі" ў выпадку, калі парадак не навядуць на працягу двух гадоў.

© Sputnik / Виктор ТолочкоМногія пахаванні такія старыя, што на іх страчаны шыльды з імёнамі
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Многія пахаванні такія старыя, што на іх страчаны шыльды з імёнамі

"Пытанне дагледжанага помніка наогул спрэчнае. Хтосьці лічыць крыж 1920-х гадоў на магіле прапрадзеда рэліквіяй. На думку ўладаў, яго лепш прыбраць, знесці агароджу і пакласці пліту", - распавядае пошукавік Аляксандр Снітко, разам з кампаньёнам Дзмітрыем Антонавічам ён некалькі гадоў займаецца пошукам зніклых без вестак і загінуўшых у час вайны.

Барацьбу супраць зносу магіл ветэранаў на Усходніх (Маскоўскіх) могілках пачала Вольга Шабельнік, актывіст пошукавага руху ў Беларусі, мэтай якога з'яўляецца ў тым ліку і ўвекавечанне памяці абаронцаў Айчыны перыяду ВАВ. Яна прыехала сюды ў Радаўніцу, у вочы кінуўся помнік па суседстве з той самай таблічкай. Пірамідападобны, з зоркай наверсе - належыць такой відавочна альбо ўдзельніку вайны, альбо партыйнаму.

"Па законе воінскімі пахаваннямі лічацца асобныя і брацкія магілы абаронцаў, удзельнікаў любых войнаў і інтэрнацыянальных аперацый, а таксама мірнага насельніцтва, якія загінулі ў час баявых дзеянняў. А магілу ветэрана, які прайшоў вайну, атрымліваецца, можна законна зраўнаваць з зямлёй", - распавядае яна.

Разам з сяброўкай Вольга акультурыла кінутую магілу - пачысціла ад смецця і сухой травы, спілавалі клён, які рос збоку, пафарбавала помнік і агароджу.

© Sputnik / Валерия БерекчиянГэтая магіла стала першай, якую Вольга акультурыла, - яна знаходзіцца па суседстве з магілай яе бабулі
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Гэтая магіла стала першай, якую Вольга акультурыла, - яна знаходзіцца па суседстве з магілай яе бабулі

"У адміністрацыі могілак нам паабяцалі, што цяпер магілу не крануць. Гэтага ветэрана ў 1958 годзе хаваў завод "Інтэграл", мабыць, з тых самых часоў да яго ніхто і не заходзіў. Калі пацяплее, мы плануем кінуць кліч - сабраць больш добраахвотнікаў і акультурыць іншыя магілы", - дзеліцца планамі валанцёр.

Лічацца знесенымі, хоць яшчэ існуюць

Інвентарызацыя на Усходніх могілках прайшла ў мінулым годзе. Цяпер месцы пахавання з таблічкамі бачныя літаральна ў 30 метрах ад цэнтральнай алеі, дзе пахаваныя Руслан Салей і Пётр Машэраў, як мінімум на 19-м, 21-м і 23-м сектарах.

"Мы сабралі групу валанцёраў і абышлі траціну могілак, налічылі каля 70 недагледжаных падобных пахаванняў. Пазней устанавілі асобы некаторых пахаваных - сярод іх ёсць людзі з высокімі званнямі, якія ўдзельнічалі ў вызваленні Беларусі, атрымліваючы спярша раненні, потым - медалі.

© Sputnik / Валерия БерекчиянВаланцёры спрабуюць захаваць імёны з помнікаў, якія імкліва якія руйнуюцца
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Валанцёры спрабуюць захаваць імёны з помнікаў, якія імкліва якія руйнуюцца

На гэтых могілках ляжаць выбітныя людзі, міма парадам ходзіць ваенная тэхніка, ездзяць кіраўнікі дзяржаў. Бачыла б уся гэтая працэсія магілы з чырвонымі зоркамі, якія пакрывіліся - ім зусім нядоўга засталося стаяць", - наракае пошукавік Аляксандр Снітко.

Некаторыя магілы выглядаюць жаласна: зоркі адламаныя, надпісы не чытаюцца. Нейкія помнікі і зусім вырваны разам з падмуркам.

Тутэйшая адміністрацыя, распавядаюць валанцёры, ідзе на кантакт без лішніх пытанняў: прадастаўляе інфармацыю аб пахаваных, калі яна ёсць у базе. Характэрна, што асобныя магілы лічацца ўжо знесенымі, хоць яшчэ існуюць, распавядае Снітко.

"Усходнія могілкі адкрыты амаль 70 гадоў, кошт месца там ідзе на тысячы долараў. Верагодна, тут хаваюць зноў: глядзіце самі - вось цэлы шэраг магіл, датаваных 58-м годам, а сярод іх - адна свежая, з XXI стагоддзя. Як яна апынулася тут, калі не заняла чыёсці месца?" - разважае ён.

Аляксандр Снітко паказвае помнікі, на якіх даўно ўжо выламаныя зоркі
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Аляксандр Снітко паказвае помнікі, на якіх даўно ўжо выламаныя зоркі

Па законе

Як інвентарызацыю, так і дэмантаж пэўных магіл рэгламентуе 22-ы артыкул Закона Рэспублікі Беларусь "Аб пахаванні і пахавальнай справе". Крытэрыі ацэнкі надмагільнага збудавання пазначаны ў пастанове Міністэрства ЖКГ Беларусі "Аб зацвярджэнні Правілаў утрымання і добраўпарадкавання месцаў пахавання" ад 10 чэрвеня 2016 года.

Паводле дакументаў, знесці могуць толькі надмагільныя збудаванні, якія прызнаюць разбуранымі "да ступені, якая выключае іх рамонт і (або) аднаўленне". Дэфекты згаданыя наступныя: канструкцыя пагражае абвалам; агароджа ці помнік разбураны больш чым напалову. У працэсе інвентарызацыі камісія павінна не толькі візуальна ацаніць стан надмагільных збудаванняў, але і зафіксаваць на відэа ці фота тыя, якія, на іх думку, заслужылі знос.

"Нельга зносіць магілу Героя Савецкага саюза"

Асноўныя мэты добраахвотнікаў - спыніць дэмантаж, ідэнтыфікаваць магілы, а пасля - прывесці ў парадак помнікі, якія стаяць над імі.

"Сапраўды, супрацоўнікі Спецкамбіната КБА нічога не парушаюць, проста не бачаць людзей за законам, не хочуць праяўляць ініцыятыву. Ды і сярод пошукавікаў ёсць тыя, хто лічыць, што за магіламі ветэранаў павінны даглядаць іх дзеці і ўнукі. Але як жа быць, калі чалавек, напрыклад, у Сібіры прызываўся, проста з беларускім фронтам прайшоў, вызваляў Мінск і застаўся тут?" - задаецца пытаннем Вольга Шабельнік.

На думку Аляксандра Снітко, тое, што адбываецца, цягнуць банальныя недапрацоўкі ў законе: бо за ваеннымі пахаваннямі даглядаюць выканкамы і сельсаветы.

© Sputnik / Валерия БерекчиянТакія таблічкі пакідае Спецкамбінат КБА на запушчаных магілах, за якімі ніхто не даглядае
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Такія таблічкі пакідае Спецкамбінат КБА на запушчаных магілах, за якімі ніхто не даглядае

"А калі чалавек перажыў вайну і памёр, а не загінуў, яго магілу знясуць на агульных падставах, нават калі ён герой Савецкага Саюза? У галаве не ўкладваецца. А што, калі ў чалавека не было сваякоў, калі яны памерлі або далёка з'ехалі, калі яны, у рэшце рэшт, проста не хочуць? Відавочна, гэта павінна рабіць дзяржава", - упэўнены пошукавік.

На Вайсковых могілках: бурылі ўсё запар - і дрэннае, і добрае

Барацьба ідзе не першы год і на Вайсковых могілках на Казлова: таблічкі аб хуткім дэмантажы літаральна на палове магіл валанцёры ўбачылі яшчэ пазамінулым летам.

"Мы адразу напісалі заявы ў Мінгарвыканкам, Міністэрства культуры і Спецкамбінат. Нас запэўнілі, што ўсё будзе па законе, але гэтым летам пачалі масавы знос. Прычым знішчалі ўсе помнікі і агароджы запар - і дрэнныя, і добрыя", - узгадвае гісторык і краязнаўца Павел Каралёў.

© Sputnik / Валерия БерекчиянГісторык і краязнаўца Павел Каралёў паказвае агароджу на магіле прафесара медыцыны, якую камунальнікі хацелі знесці
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Гісторык і краязнаўца Павел Каралёў паказвае агароджу на магіле прафесара медыцыны, якую камунальнікі хацелі знесці

Сёння замест многіх з іх ляжаць пліты па тыпу амерыканскіх ваенных магіл: па словах актывістаў, на могілках такіх некалькі сотняў. На безыменныя магілы ставяць безыменныя пліты. Спачатку яны былі проста пустыя, потым на іх сталі гравіраваць крыжы.

Пад пагрозай аказваліся, у асноўным, праблемныя магілы: напрыклад, з агароджай без дзвярэй або дрэвам унутры, якое неабходна пастаянна зрэзаць. Такіх падстаў, упэўнены актывіст, у любым выпадку недастаткова для зносу.

"Яны балгаркай спілоўвалі прыгожыя, цэлыя агароджы, а мы пачалі здымаць гэта на відэа - так пачалося супрацьстаянне. Вось гэтая агароджа была першай: менавіта яе, цэлую, пачалі рэзаць на падставе таго, што яна хістаецца. Ляжыць тут выбітны медык, прафесар, стваральнік кафедры акушэрства і гінекалогіі. Мы пафарбавалі яе, зрабілі адмостку; потым сталі штодня там працаваць. Змагаліся за кожную магілу, у парадак прывялі каля паўтары сотні помнікаў", - дзеліцца гісторык.

© Sputnik / Валерия БерекчиянАсобныя агароджы, цалкам дужыя і акуратныя, прыбралі з-за іх вышыні
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Асобныя агароджы, цалкам дужыя і акуратныя, прыбралі з-за іх вышыні

"Спецыяльна псавалі крыж, каб яго знесці!"

Валанцёры сцвярджаюць, што для абгрунтавання зносу той ці іншай магілы супрацоўнікі Спецкамбіната нават наўмысна псавалі іх.

"Глядзіце, крыж падпілавалі. Падумайце, хто б мог гэта зрабіць, калі не Спецкамбінат? Проста на замену гэтаму помніку ўжо была выраблена пліта", - тлумачыць Каралёў.

Дэмантаж агароджаў у некаторых выпадках аргументавалі іх вышынёй: па сучасных нарматывах яна не павінна перавышаць 40 сантыметраў. Аднак, на думку актывіста, пад новыя правілы дарэчы падганяць сучасныя месцы пахавання.

© Sputnik / Валерия БерекчиянГэты магільны крыж, па сцвярджэннях валанцёраў, спецыяльна падпілавалі, каб яго знесці
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Гэты магільны крыж, па сцвярджэннях валанцёраў, спецыяльна падпілавалі, каб яго знесці

"Ёсць жа і вельмі незвычайныя, а таму каштоўныя - вось, напрыклад, агароджа з водаправодных труб. Гэта ўжо не проста агароджа, а помнік, які павінен застацца: 1940-я гады, пасляваенны Мінск, унікум! Ёсць тут крыжы, зробленыя з механізмаў, як можна ўсё гэта разбурыць?" - здзіўляецца ён.

На многіх крыжах Вайсковых могілак - ружовыя і жоўтыя меткі: так, па словах валанцёраў, спецкамбінат пазначаў канструкцыі, якія планавалася знесці. Многія з іх і праўда пазбаўленыя сур'ёзных пашкоджанняў.

"Нас спрабавалі пераканаць у тым, што такім чынам пазначаюць сектары, але гэта лухта: яны ж наносяць шкоду гэтай пазнакай!" - абураюцца валанцёры.

У выніку пракуратура пацвердзіла факт парушэнняў, працэс прыпынілі, таблічкі знялі. Па словах Каралёва, месяц назад яны з'явіліся зноў, прычым нават на адрамантаваных валанцёрамі помніках. У Мінгарвыканкаме знайшлі гэтаму тлумачэнне.

© Sputnik / Валерия БерекчиянАгароджа на гэтым пахаванні была выраблена з водаправодных труб. Па мерках сучаснага добраўпарадкавання - не надта эстэтычна, але без сумневу - помнік сваёй эпосе
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Агароджа на гэтым пахаванні была выраблена з водаправодных труб. Па мерках сучаснага добраўпарадкавання - не надта эстэтычна, але без сумневу - помнік сваёй эпосе

"Кантрольны агляд тэрыторыі могілак [...] паказаў, што неўстаноўленымі асобамі інфармацыя перамешчаная з закінутых пахаванняў на пахаванні, якія не былі ўключаныя ў акты інвентарызацыі [...]. Улічваючы выкладзенае, для прыцягнення каго-небудзь да адказнасці за парушэнне заканадаўства падстаў няма", - сказана ў адказе прадстаўнікоў камітэта на запыт Каралёва.

Што думаюць у пракуратуры, Адміністрацыі прэзідэнта і Мінкульце

На думку чыноўнікаў, інвентарызацыя на Вайсковых могілках была праведзена ў адпаведнасці з законам: спецыялісты знайшлі пахаванні, якія немагчыма адрамантаваць, своечасова апавясцілі адказных.

"Пасля заканчэння гэтага часу (за два гады - Sputnik) уладальнік Вайсковых могілак мае права дэмантаваць і ўтылізаваць разбураныя надмагільныя збудаванні", - сказана ў адказе прадстаўнікоў Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі на зварот Паўла Каралёва. Аналагічнае меркаванне выказалі і ў Мінгарвыканкаме.

© Sputnik / Валерия БерекчиянБезназоўны падгалоўнік, якім замяняюць знесеныя помнікі
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Безназоўны падгалоўнік, якім замяняюць знесеныя помнікі

Міністэрства культуры ўзгадніла работы па дэмантажы разбураных надмагільных збудаванняў, а вось пракуратура працы на Вайсковых могілках ўсё ж прыпыніла: актывісты дамагліся ад уладаў дадатковага абследавання збудаванняў.

"У адрас Міністэрства культуры і Мінгарвыканкама Генеральнай пракуратурай накіраваныя акты пракурорскага нагляду з патрабаваннем прыпыніць выкананне ўсіх відаў работ і правесці абследаванне гісторыка-культурнай каштоўнасці з прыцягненнем спецыялістаў Міністэрства культуры", - даручылі ў пракуратуры.

Спецкамбінат КБА: не зносім, а добраўпарадкоўваем

Па словах намесніка дырэктара Спецкамбіната КБА па ідэалагічнай працы Сяргея Тура, усе працы на Вайсковых могілках праводзіліся ў рамках закона "Аб пахаванні і пахавальнай справе", які выйшаў у 2015 годзе, - месцы пахавання было даручана добраўпарадкаваць, прадпрыемства пачало выкананне.

© Sputnik / Валерия БерекчиянНекаторыя магілы на Вайсковых могілках ужо замянілі аднатыпнымі падгалоўнікамі
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Некаторыя магілы на Вайсковых могілках ужо замянілі аднатыпнымі падгалоўнікамі

"Могілкі абследавала цэлая камісія, зацверджаная Мінгарвыканкамам. Мы выявілі закінутыя, недагледжаныя і разбураныя пахаванні, вывесілі шыльды. Некаторыя сваякі адгукнуліся і за тры гады прывялі іх у парадак. Работы па добраўпарадкаванні астатніх пачаў Спецкамбінат: дэмантаваць і ўтылізаваць іх, усталёўваць замест іх так званыя падгалоўнікі. Але ні адно пахаванне не зносілася і не пераносілася", - распавёў Тур.

У цяперашні час працы не ажыццяўляюцца - яны працягнуцца з дазволу пракуратуры. Дарэчы, Міністэрства культуры дзейнасці Спецкамбіната не замінае.

"Было вызначана, што гісторыка-культурнай каштоўнасцю з'яўляюцца помнікі Янкі Купалы, Якуба Коласа, Міцкевіча, а таксама царква Аляксандра Неўскага. Астатнія пахаванні на тэрыторыі могілак не маюць гісторыка-культурнай каштоўнасці", - паведаміў Сяргей Тур.

Ён падкрэслівае: гаворка ідзе аб добраўпарадкаванні пахавання, а не пра яго знішчэнне. Разбураныя і запушчаныя магілы, па словах прадстаўніка Спецкамбіната КБА, сапраўды фіксаваліся на фота і траплялі ў спецыяльны альбом, а пазней у адпаведнасці з гэтым актам і ажыццяўляліся работы.

© Sputnik / Валерия БерекчиянПерш чым знесці закінуты пахаванне, у Спецкамбінаце КБА робяць фотафіксацыю
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
Перш чым знесці закінуты пахаванне, у Спецкамбінаце КБА робяць фотафіксацыю

"Пахаванні, якія маюць добры знешні выгляд, мы не чапаем. Хіба што па заявах родных: некаторыя хочуць асучасніць пахаванне, часам просяць дэмантаваць нават добрыя гранітныя помнікі і цэлыя чыгунныя агароджы - гэта іх права", - распавёў Тур.

Асноўная задача - пахаваць, а не ідэнтыфікаваць

Намеснік дырэктара Спецкамбіната КБА тлумачыць: улік воінскіх пахаванняў вядзецца ў раённых адміністрацыях і ваенкаматах. На іх ёсць знак, які паказвае на тое, што яны - воінскія, за імі ажыццяўляецца догляд.

"Але пахаванні ўдзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, якія памерлі пасля яе, сапраўды не адносяцца да воінскіх. І калі такое пахаванне па заканчэнні эннай колькасці гадоў стала старым або разбурылася, на ім будуць праведзены работы ў адпаведнасці з законам. Гэта тычыцца не толькі Усходніх могілак, але і ўсіх астатніх, якія знаходзяцца ў падпарадкаванні КУП "Спецкамбінат КБА", - заявіў Сяргей Тур.

© Sputnik / Валерия БерекчиянНа старых магілах адзнакі, зробленыя жоўтай або ружовай фарбай, - хутчэй за ўсё, іх чакае знос
Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў - Sputnik Беларусь
На старых магілах адзнакі, зробленыя жоўтай або ружовай фарбай, - хутчэй за ўсё, іх чакае знос

Выявіць, каму менавіта належыць пахаванне, - удзельніку вайны або мірнаму грамадзяніну, - вельмі цяжка, лічыць ён. Акрамя таго, перад Спецкамбінатам стаяць іншыя задачы.

"Наша асноўная задача - пахаваць памерлага грамадзяніна, а не вызначаць, ці ўдзельнічаў ён у баявых дзеяннях. Калі валанцёры хочуць ідэнтыфікаваць пахаваных - няхай працуюць у гэтым кірунку. Яшчэ раз падкрэслю: ні адно пахаванне (нават закінутае) не будзе знесена або перанесена - іх добраўпарадкуюць, навядуць парадак. Ніхто не зносіць добрыя помнікі", - настойвае ён.

Стужка навiн
0