Распад СССР: вытокі і сэнс галоўнай геапалітычнай катастрофы ХХ стагоддзя

© Sputnik / Юрий Иванов / Перайсці ў фотабанкКанцэрт, прысвечаны 60-годдзю ўтварэння СССР
Канцэрт, прысвечаны 60-годдзю ўтварэння СССР - Sputnik Беларусь, 1920, 08.12.2021
Падпісацца на
Ліквідацыя СССР была выклікана цэлым комплексам прычын. Больш падрабязна пра іх - у аглядзе міжнароднага аглядальніка Расціслава Ішчанкі.
У снежні бягучага года спаўняецца 30 гадоў з моманту фактычнага распаду СССР - 8 снежня 1991 года кіраўнікі Рэспублікі Беларусь, Расійскай Федэрацыі (РСФСР) і Украіны падпісалі "Пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных дзяржаў" (неафіцыйна - Белавежскае пагадненне).
У Расіі даволі часта і разлютавана спрачаюцца, і пакуль канчаткова не сыдуць засталыя СССР пакаленні, будуць спрачацца аб тым, ці можна было захаваць Саюз. Пры гэтым большасць спрачальнікаў знаходзяцца на пазіцыях эканамічнага дэтэрмінізму.

Ці сапраўды эканоміка была нежыццяздольнай

Адны кажуць, што савецкая эканоміка была нежыццяздольная, і таму Саюз нельга было захаваць, а іншыя сцвярджаюць, што савецкая эканоміка была больш чым жыццяздольная, і Саюз бы захаваўся, калі б не здрада Гарбачова, Ельцына, Краўчукі, Шушкевіча і іншых (у кожнага – свой спіс здраднікаў і свой галоўны здраднік, які разваліў СССР).
Пагаджуся з першымі ў тым, што савецкая эканоміка на заходзе Саюза была нежыццяздольная. Для мяне гэта стала аксіёмай, калі ў 1990 годзе ў краіне раптам зніклі цыгарэты. Зніклі цалкам, разам з іншымі тытунёвымі вырабамі. Яны не з'явіліся ні праз дзень, ні праз тыдзень, ні нават праз месяц, толькі месяцы паўтара-два дэфіцыт пачаў патроху ліквідавацца за кошт імпартнай прадукцыі, якая завозілася ў відавочна недастатковых колькасцях.
У велізарнай краіне, эканоміка якой кіравалася Дзяржпланам і ў якой існавалі дзясяткі тытунёвых фабрыкаў, маментальнае знікненне тытунёвай прадукцыі азначала не толькі праблему курцоў - большасць здолела неяк перажыць гэты дэфіцыт. Адсутнасць прадукцыі азначала, што спыніліся фабрыкі, дзясяткі тысяч людзей, няхай часова, месяцы на два-тры, але засталіся без працы.
Гэта значыць Дзяржплан не прадугледзеў закупкі за мяжой дастатковай колькасці сыравіны, а ўласная вытворчасць была не ў стане пакрыць патрэбнасці СССР.
Гэта прадэманстравала галоўную праблему: савецкая эканоміка перастала існаваць як сістэма. Значыць, эканамічныя праблемы СССР насілі не часовы, а сістэмны характар, а сістэмныя праблемы не могуць быць пераадолены ў рамках сістэмы, якая спарадзіла іх жа.

Савецкі Саюз мог працягваць існаваць. Што ж здарылася?

Але гэта зусім не значыць, што СССР мусіў распасціся. Так, Саюз стаў эканамічна неэфектыўным. Але ён суцэль мог працягваць фармальнае існаванне і пасля канчатковай смерці эканомікі. Так фармальна існуюць Самалі, Аўганістан, Украіна. Гэтыя краіны знаходзяцца ў куды горшым становішчы, чым знаходзіўся СССР у канцы 80-х - пачатку 90-х гадоў.
У Самалі адміністрацыйная і палітычная вертыкалі знішчаны поўнасцю, на Украіне існуюць фармальна, не выконваючы свае канстытуцыйныя абавязкі і не ўзаемадзейнічаючы паміж сабой. Дзяржаўнасць у класічным разуменні ў Кіеве даўно не існуе. У Афганістане талібы, пакуль без асаблівага поспеху, спрабуюць адрадзіць рэгулярную дзяржаўнасць, знішчаную падчас пяці дзесяцігоддзяў грамадзянскай вайны.
У Саюзе развал эканомікі яшчэ не перакінуўся на кіраўнічыя структуры. Яны працягвалі выконваць свае функцыі і пасля развалу СССР. Прычым некаторыя з іх былі настолькі цэнтралізаваны і настолькі дрэнна паддаваліся раздзелу, што, напрыклад, Аб'яднаныя Узброеныя Сілы СНД пад камандаваннем маршала Шапашнікава праіснавалі да верасня 1993 года.
Але Саюз разваліла і не здрада асобных чыноўнікаў. Калі дзяржаўны апарат у цэлым працуе, то ён можа лакалізаваць і здушыць спробу здрады нават з боку кіраўніка дзяржавы, і нават калі ён падтрыманы вышэйшым чынавенствам. У выніку яшчэ Мікалай I прызнаваў, што краінай кіруюць сталоначальнікі, гэта значыць сярэдняе бюракратычнае звяно, якое рэальна трымае ў сваіх руках механізмы кіравання ўсімі сферамі жыцця ў любой краіне.

Сапраўдная прычына распаду

Ад СССР адмовілася менавіта бюракратыя (натуральна, бюракратыя як клас, асобныя бюракраты захоўвалі вернасць дзяржаве, якая памірала, і такіх было нямала).
Для бюракратаў жа сігналам нежыццяздольнасці сістэмы сталі рашэнні аб адмене 6-га артыкула Канстытуцыі, якая абазначала КПСС кіруючай сілай савецкага грамадства, і спроба Крамля фарсіравана правесці замену партыйнай улады ўладай саветаў.
У выніку партыя ўладу аддала, а саветы аказаліся няздольныя ўзяць – і ў краіне пачаў нарастаць палітычны хаос.
Ліквідацыя СССР была выклікана цэлым комплексам прычын. Коратка яго можна апісаць так: сутыкнуўшыся з нарастаючымі эканамічнымі цяжкасцямі, кіруючая партыйная вярхушка паспрабавала памяняць мадэль кіравання.
Меркавалася, што злучэнне ў адных руках (у парадах) улады і адказнасці, якія раней дзяліліся (партыі даставалася ўлада, а саветам адказнасць), прывядзе да рэзкага павышэння эфектыўнасці кіравання.
Насамрэч выпускнікі кафедраў гісторыі КПСС, універсітэтаў марксізму-ленінізму і вышэйшых партыйных школ вельмі ўбога і дагматычна ўяўлялі сабе не толькі савецкую эканоміку, якую яны хацелі рэфармаваць, але і рынкавую, да якой быццам бы хацелі прыйсці.
Яны былі не ў стане сфармуляваць выразныя мэты і задачы рэформаў і, бачачы, як пакінутая партыяй і не падхопленая саветамі ўлада раствараецца ў паветры, запанікавалі.

Панікуюць усе

Рэспубліканскія партыйныя эліты былі шакаваныя хаатычным і катастрафічна разбуральным характарам крамлёўскіх рэформ. Крэмль падазраваў рэгіянальныя эліты ў контррэформеных настроях, часта абгрунтавана. Паміж вышэйшым і сярэднім кіраўнічым звяном пралегла прорва недаверу. Крэмль паспрабаваў правесці ратацыю мясцовых кадраў, але толькі пагоршыў сваё становішча, памяняўшы старых, правераных і прадказальных партнёраў на невядомых і безадказных папулістаў.
Менавіта палітычны хаос спарадзіў у бюракратычным асяроддзі настрой: "Ратуйся, хто можа!"
Крамлёўская ўлада, страціўшы апору на бюракратыю сярэдняга звяна, раптоўна адчула сябе ў пустаце і правісла. Шмат у чым таму прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў не рызыкнуў сілай здушыць белавежскую змову. Мяркую, яго баязлівасць таксама адыграла сваю ролю, але баяўся ён, паколькі быў далёка не ўпэўнены, што яго ўласныя сілавікі выканаюць загад аб арышце змоўшчыкаў, а не арыштуюць яго самога.
Рэгіянальныя эліты, убачыўшы бяссілле цэнтра, канчаткова прыйшлі да высновы, што неабходна браць свой лёс у свае рукі.
Саюз памёр таму, што ў крытычны момант гісторыі не аказалася палітычнай сілы, зацікаўленай у яго захаванні, акрамя некалькіх дзясяткаў высокапастаўленых, але дыскрэдытаваных і не карыстаюцца падтрымкай народа прадстаўнікоў вышэйшай бюракратыі.
Пры гэтым людзі, якія распускалі Саюз, у надзеі на тое, што ім будзе прасцей управіцца са сваімі ўдзеламі без умяшання неадэкватнай цэнтральнай улады, таксама спачатку не разумелі, да чаго яны імкнуцца, якую канчатковую палітычную канфігурацыю яны хочуць стварыць на постсавецкай прасторы і як гэта зрабіць.

Хаос на ўсёй тэрыторыі Савецкага Саюза

Таму першыя рашэнні 1991 года не апярэджвалі лёс краіны. Многім здавалася, што распад не канчатковы, што Саюз проста зменіць назву і форму цэнтральнай улады. Спачатку казалі аб стварэнні ССД (Саюза суверэнных дзяржаў). 8 снежня 1991 года, пры падпісанні белавежскіх рашэнняў аб роспуску СССР, вырашылі стварыць на траіх (Расія, Украіна, Беларусь) Саюз славянскіх дзяржаў.
Нагадаю, што да таго часу ўжо аб'явілі незалежнасць Літва, Латвія, Эстонія, Малдова, Грузія, Арменія, Азербайджан, Беларусь, Украіна. Прычым, калі працэсы ў Мтнску і Кіеве былі зварачальныя палітычнымі метадамі, то Прыбалтыку можна было ўтрымаць толькі сілай зброі, у Малдове ўжо некалькі гадоў разгараўся Прыднястроўскі канфлікт, які перарастаў у вайну.
Аналагічным чынам перарастаў у першую Карабахскую вайну канфлікт Арменіі і Азербайджана вакол Нагорнага Карабаха. Грузія стаяла на парозе звяржэння (2 студзеня 1992 года) свайго першага прэзідэнта Звіяда Гамсахурдыя, які, зрэшты, ужо паспеў закласці асновы будучых паўднёваасяцінскага, абхазскага і аджарскага канфліктаў.
На парозе грамадзянскай вайны стаяў Таджыкістан.
Так што падпісанты Белавежскіх пагадненняў хутчэй за ўсё спачатку сапраўды думалі, што квазі-аб'яднанне абмяжуецца славянскімі дзяржавамі. Зрэшты, у той жа дзень яны раздумаліся і далі новаму аб'яднанню больш кампрамісную назву - Садружнасць незалежных дзяржаў (СНД), пакідаючы дзверы ў яго адчыненымі для жадаючых.
Жадаючых жа для пачатку аказалася ўся Сярэдняя Азія (Туркменістан з часам стаў асацыяваным членам), таксама падцягнуліся Закаўказзе і Малдова, і толькі Літва, Латвія і Эстонія прынцыпова засталіся па-за СНД.
Пачаўся хаатычны працэс перайменаванняў і стварэння структуры, чые функцыі былі спачатку незразумелыя нават яе стваральнікам. Рашэнне аб ператварэнні СНД у паўнацэнную міжнародную арганізацыю было прынята толькі ў 1993 годзе і тады ж рэалізавана. Пры гэтым Украіна статут СНД не падпісала і лічыла сябе не членам, а ўдзельнікам СНД.

СНД як спосаб цывілізаванага разводу і інтэграцыі адначасова

Ужо ў першыя дні ўдзельнікі СНД дыяметральна супрацьлеглым чынам ацэньвалі яго перспектывы. Яго называлі і інтэграцыйным механізмам, і механізмам цывілізаванага разводу. Прычым палярныя адзнакі часцяком даваліся палітыкамі адных і тых жа краін.
Усё гэта сведчыць аб тым, што паніка ў бюракратычным асяроддзі і нарастаючы кіраўнічы хаос не былі зжытыя ў момант распаду СССР. Яны працягвалі характарызаваць палітыку большасці постсавецкіх краінаў да 1993-1994 гадоў. У гэты пэрыяд тэарэтычна былі шанцы як на новую інтэграцыю, так і на далейшы распад.
Зрэшты, з мяжы 1992-1993 гадоў праблемы пайшлі на спад, новыя дзяржавы сталі канчаткова афармляцца ў асобныя кіраўнічыя структуры, пахаваўшы палітычныя інтэграцыйныя праекты, а эканамічная інтэграцыя абмежавалася спробай захавання асабліва важных для постсавецкіх эканомік гаспадарчых сувязей.
У траўні 1992 года СНД было дапоўнена Дагаворам калектыўнай бяспекі (ДКБ, ратыфікаваны ў красавіку 1994 года), які стаў платформай для пераадолення познесавецкага хаосу ў ваеннай сферы.
Да сярэдзіны 90-х стала зразумела, што СНД асноўную сваю задачу выканала (тады ж стала зразумела, і што гэта была за задача). Постсавецкі хаос быў пераадолены ва ўсіх сферах, дзяржавы сталі канчаткова суверэннымі, а іх эліты нацыяналізаваліся.
З другой паловы 90-х большасць постсавецкіх эканомік паказвае спачатку павольны, а затым паскаральны аднаўленчы эканамічны рост - які завяршыўся крызісамі канца 90-х - сярэдзіны нулявых гадоў.

Новыя формы інтэграцыі

Акно магчымасцяў для адраджэння СССР пад іншым найменнем і ў форме мяккай канфедэрацыі, якое і раней было ледзь прыадчыненым, канчаткова зачынілася. З гэтага моманту інтэграцыя постсавецкай прасторы магла ажыццяўляцца толькі на зусім іншых прынцыпах - як стварэнне адзіных эканамічнай, юрыдычнай, ваеннай і толькі затым палітычнай прасторы. Ужо не як адзінай структуры, а як формы сувязей і ўзаемадзеянняў розных структур.
Фарматы СНД і ДКБ больш не адпавядалі актуальным задачам. Таму СНД практычна ператварылася ў клуб вышэйшых кіраўнікоў, у рамках якога прэзідэнты, прэм'еры і ключавыя міністры могуць папярэдне абмяркоўваць актуальныя для Садружнасці праблемы, намацваючы фарматы рашэнняў.
ДКБ пераўтварылі ў АДКБ. Была абвешчана канцэпцыя рознахуткаснай інтэграцыі, пад якую сталі стварацца новыя структуры (Мытны саюз, ЕАЭС, ШАС). У канчатковым выніку СНД стала ўспрымацца на постсавецкай прасторы як нешта накшталт Брытанскай садружнасці па-руску - сфера мяккага ўплыву.
Таму краіны, у якіх адносіны з Расіяй псуюцца, пакідаюць СНД або паніжаюць свой статус, а калі адносіны паляпшаюцца - вяртаюцца да паўнацэннага прадстаўніцтва.
Будучы створаным постсавецкімі элітамі для атрымання пункту апоры ў новым для іх і незразумелым свеце без СССР, без кіруючага цэнтра, СНД у цэлым сваю задачу выканала. Ёнмог бы працаваць больш эфектыўна і зрабіць больш, але нацыянальныя эліты заўсёды занадта падазравалі Расію ў намеры выкарыстоўваць СНД у мэтах умацавання ўласных пазіцый на постсавецкай прасторы, забеспячэння дамінавання ў былой савецкай зоне і аднаўленні адзінай дзяржавы палітыка-эканамічнымі метадамі. У сувязі з гэтым многія ініцыятывы Масквы, будучы фармальна прыняты, на справе партнёрамі сабатаваліся, першапачаткова закладзеныя ў СНД ідэі агульных прастор не зарабілі, і цяпер яны прасоўваюцца з дапамогай іншых інтэграцыйных праектаў ужо ў значна менш выгадных для партнёраў Расіі фарматах.
Эпоха ўсеагульнай слабасці і нявызначанасці прайшла. Наступіла эпоха расійскай сілы.
Меркаванне аўтара можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.
Стужка навiн
0
Спачатку новыяСпачатку старыя
loader
У эфіры
Заголовок открываемого материала