Зносяць помнікі з-за страху: як у Прыбалтыцы знішчаюць Дзень Перамогі
© Sputnik / Стрингер
/ Падпісацца
Нават пасля распаду СССР у прыбалтыйскіх рэспубліках Дзень Перамогі адзначаўся з размахам, аднак сёння там проста забаранілі радавацца гэтаму вялікаму святу.
Парады, ускладанні кветак, шэсці... Усе гэтыя традыцыі сапраўды народнага свята Дня Перамогі былі закладзены яшчэ ў 60-х гадах мінулага стагоддзя, калі былі жывыя многія ўдзельнікі вайны. У прыбалтыйскіх рэспубліках гэтае свята таксама адзначалі з размахам. Былі часы, калі ў Рызе на 9 мая куплялі больш кветак, чым на 8 сакавіка.
Цяпер там няма ні помнікаў, ні масавых ускладанняў, ні песень. Як кажа галоўны рэдактар інфармацыйнага агенцтва Baltnews Андрэй Старыкаў, латвійскія ўлады проста забаранілі радавацца на Дзень Перамогі, а шмат каго з латышоў пераканалі, што гэта не іх свята.
Пра тое, як пачалася гэтая барацьба з уласнай гісторыяй, у інтэрв’ю Sputnik распавялі Андрэй Старыкаў і Юрый Аляксееў, якія раней жылі ў Латвіі.
Усё пачалося ў нулявых
Андрэй Старыкаў нарадзіўся ў Латвіі адразу пасля распаду СССР і савецкага Дня Перамогі ўжо не памятае. Але добра ведае, што свята адзначалі яшчэ вельмі доўга, і да помнікаў вызваліцелям у Рызе прыходзілі сотні тысяч людзей.
Паветраныя шары і кветкі ля помніка Вызваліцелям у Парку Перамогі ў Рызе ў Дзень Перамогі (2021 год)
© Sputnik / Стрингер
/ Некаторыя латвійскія палітыкі могуць сказаць, што нібыта 9 мая – гэта "рускае свята". Нібыта змагацца з ім пачалі, бо гэта "мяккая сіла" Расіі, якая ў 2014 годзе "акупіравала" Крым, а зараз "напала" на "мірную" Украіну. Пры гэтым ігнаруюцца не толькі сапраўдныя прычыны пачатку СВА і пераходу Крыма пад расійскую юрысдыкцыю, але і той факт, што Дзень Перамогі сотні тысяч латышоў, літоўцаў, эстонцаў у мінулым лічылі сваім святам.
Існуе меркаванне, што большасць прыбалтаў у гады вайны былі эсэсаўцамі і паліцаямі, аднак гэта міф, які не адпавядае рэальнасці. Былі сярод іх і партызаны, і героі Савецкага Саюза.
Чаго варта толькі адна абарона Ліепаі. Менавіта тады праявіў сябе латыш Імант Судмаліс, які да 1944 года працягваў змагацца з гітлераўцамі і ў Латвіі, і ў Беларусі. Яго выдалі здраднікі, і ён быў пакараны смерцю акупантамі. Такіх прыкладаў шмат, але ж латвійскія ўлады не проста ігнаруюць гэтыя факты, а выразаюць іх з гісторыі.
У прынцыпе, паступова "падмываць" сэнсавы падмурак Дня Перамогі пачалі яшчэ ў часы Перабудовы, але тады гэта было не так яўна і дынамічна. Больш сур’ёзна разбураць гістарычную памяць пачалі з 2004 года, калі ў Латвіі аб’явілі школьную рэформу.
Добрасумленныя настаўнікі
Андрэй Старыкаў памятае, як настаўнікі ў рускамоўных школах спрабавалі адаптавацца пад рэформу, якая, па сутнасці, зводзілася да выдалення рускай мовы з адукацыі.
"Настаўнікі чыста па-чалавечы сабатавалі тое, што спускалася з Міністэрства адукацыі, яны выкарыстоўвалі рускую мову на тых уроках і прадметах, дзе фармальна яе выкарыстоўваць было нельга", - успамінае ён.
Тое самае было і з выкладаннем гісторыі. Дзецям расказвалі, як на самай справе развіваліся падзеі падчас Вялікай Айчыннай вайны, і тлумачылі, што ў падручніку дадзена заідэалагізаваная інтэрпрэтацыя. Гэта значыць потым на экзамене трэба расказаць менавіта гэтую версію. Такія былі рэаліі.
"І вось гэтыя настаўнікі заставаліся аж да майго выпуску. А зараз іх выдалілі з сістэмы адукацыі… Кагосьці прыніжалі моўнай тыраніяй, праверкамі, хтосьці не выканаў крытэрый на лаяльнасць дзяржаве", - расказвае Андрэй Старыкаў.
Змена вектара
Сваю ролю тады адыграла і ўваходжанне прыбалтыйскіх краін у Еўрасаюз і Паўночнаатлантычны альянс. Гэта была канчатковая змена знешнепалітычнага вектара. Расію сталі ўспрымаць як пагрозу. Збольшага гэта быў вобраз, які стваралі ў свядомасці людзей, а не нейкія факты, якія адпавядаюць рэчаіснасці.
Хаця многія палітычныя сілы яшчэ мелі ілюзіі, што ўнутры той жа Латвіі можна неяк прымірыць розныя групы, галоўным чынам латышоў і рускую абшчыну. Выступалі за добрасуседства і супраць будаўніцтва чыгуначнай магістралі Rail Baltica, якая адрознівалася б ад савецкага стандарту. Наогул было прапанавана адмовіцца ад апоры на гісторыю ў палітыцы і абаперціся на эканоміку.
"Было разуменне, што гэта грошы, гэта сувязі, гэта гандаль", - адзначыў Старыкаў.
Была і спроба ўвесці "нулявы" варыянт грамадзянства, як у Літве. Гэта значыць прапаноўвалася скончыць з ганебным дзяленнем на грамадзян і "неграмадзян" і даць усім аднолькавыя правы. Але ў выніку гэтая стратэгія не была прынята. Латвійскія ўлады спалохаліся крымскіх падзей 2014 года, хаця Масква зусім не планавала далучаць гэтую прыбалтыйскую рэспубліку.
Працягваліся міфалагізацыя, стварэнне вобраза "расійскай пагрозы". Людзей проста замбіравалі.
Сёння, як адзначыў Старыкаў, можна канстатаваць, што сапраўды ў этнічных латышоў, эстонцаў і літоўцаў у свядомасці ўкараніліся пэўныя міфы. На гэтым фоне асабліва моцнай русафобская істэрыя стала ў 2022 годзе пасля пачатку СВА.
Святкаванне 77-й гадавіны Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу "Помнік воінам Савецкай Арміі – вызваліцелям Савецкай Латвіі і Рыгі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў" у Рызе (2022 год)
© Sputnik / Стрингер
/ Да таго ж неабходна ўлічваць, што ў Латвіі ёсць няхай і невялікая, але ўплывовая група палітыкаў – нашчадкаў калабарацыяністаў. Гэтыя людзі нарадзіліся і выраслі за мяжой, як правіла ў ЗША ці Вялікабрытаніі. Яны стваралі сучасныя латвійскія спецслужбы, а галоўнае – антыкарупцыйны орган, які на самай справе залежыць ад заходніх краін і патрэбен для збору кампрамату на нязручных палітыкаў.
Злачынцы сталі героямі
Як ужо гаварылася, гісторыя ў Латвіі, ды і ў іншых прыбалтыйскіх краінах падаецца вельмі тэндэнцыйна. Старыкаў звярнуў увагу, што там як бы "выразаюць нажніцамі" нязручныя падзеі. Ніхто даўно не расказвае пра герояў-латышоў, якія змагаліся з гітлераўцамі. Цяпер героямі сталі ўдзельнікі нацыяналістычных падраздзяленняў, якія дзейнічалі ў складзе германскага СС.
Пачынаючы з 2022 года, прыбалтыйскія палітыкі ўжо больш актыўна аддаюць распараджэнні аб зносе савецкіх помнікаў. Нібы і не было сярод савецкіх салдат латышоў, эстонцаў і літоўцаў. Нібыта ўсё гэта "рускае", а значыць – варожае.
Адсюль і забароны савецкіх узнагарод, георгіеўскай стужачкі і гэтак далей. Нават за дэманстрацыю ў сацсетках ордэна ці медалі, якімі ўзнагароджвалі ветэранаў, можна атрымаць пакаранне ад улад.
Ці можна адзначыць Дзень Перамогі
Цяпер прыбалтыйскія ўлады давялі сітуацыю да таго, што адзначыць 9 мая па сутнасці і не атрымаецца. Можна проста ў адзіноце пайсці і ціха ўскласці сціплую кветку да пахаванняў салдат, якія яшчэ засталіся. А іх не так шмат. На жаль, у Прыбалтыцы не толькі знеслі амаль усе помнікі, але і выкапалі астанкі салдат, перапахаваўшы іх у аддаленых месцах, куды не заўсёды проста дабрацца. Якія-небудзь канцэрты, салюты, зборы групамі на 9 Мая забаронены.
Старыкаў не выключае, што калі-небудзь у будучыні свята можа вярнуцца ў Прыбалтыку. Больш за тое, па сутнасці ніякай сур’ёзнай замены ўлады не прапануюць. Так, ёсць гераізацыя калабарацыяністаў. Ёсць салідарнасць з украінскімі нацыяналістамі нашых дзён, але відавочна, што гэта часова.
Да таго ж застаецца праблема несумяшчальнасці "культу паліцаяў" з тэмай Халакосту. І гэтую супярэчнасць вырашыць немагчыма…
Дзень Перамогі лепшы за дзень паражэння
Другі субяседнік Sputnik – Юрый Аляксееў. Яго бацька быў рускім, а маці – латышкай. Лёс так склаўся, што давялося пажыць у розных гарадах СССР, але большая частка жыцця прайшла ў Рызе, куды Юрый пераехаў з маці яшчэ ў брэжнеўскія часы. Вучыўся, працаваў інжынерам, а потым і журналістам. З’ехаць з рэспублікі прыйшлося зусім нядаўна, калі латвійскія ўлады вырашылі пасадзіць Аляксеева на працяглы тэрмін за яго палітычныя погляды.
Першы латышскі Дзень Перамогі ён не застаў, але добра памятае першае такое святкаванне ў Краснадары. Як вядома, 9 Мая стала выхадным з 1965 года. Тады пачалі праводзіць парады і іншыя акцыі.
Хлопчык ля манумента загінулым савецкім воінам у гады ВАВ у Рызе
© Sputnik / Стрингер
/ Юрыю тады было 8 гадоў. На стадыёне "Кубань" у Краснадары яму давялося ўбачыць цэлы паказ. Спачатку "наступалі" самыя сапраўдныя нямецкія танкі і людзі ў форме вермахта, потым іх гналі назад чырвонаармейцы. Пасля рэканструкцыі быў грандыёзны салют.
Не менш грандыёзнымі былі і наступныя святы ў Рызе. Аляксееў добра памятае парады на набярэжнай уздоўж Даўгавы (Заходняй Дзвіны). А асабліва ўрэзаўся ў памяць 1985 год. Да ўжо дарослага Юрыя прыехаў бацька-ветэран.
"Мы глядзелі з балкона гасцініцы на парад… А цяпер там што ў іх праходзіць? Толькі гей-парады", - і жартам, і сур’ёзна адзначыў Юрый.
На яго думку, нічога важкага людзям замест Дня Перамогі латвійскія ўлады прапанаваць не могуць. Фактычна ўся гэтая барацьба азначае, што яны прапануюць своеасаблівы дзень паражэння. Але ж гэта значна горш за Дзень Перамогі. Адказ на пытанне аб тым, які з дзён для сябе выбера нармальны чалавек, відавочны.
Народнае свята
Аляксееў згодзен з тым, што латвійская дзяржава выразае з памяці сваіх герояў. Яму давялося жыць на вуліцы генерала Дзетлава Бранткална. Гэта яго далёкі сваяк, які камандаваў 130-м Ордэна Суворава Латышскім стралковым корпусам. У яго складзе з гітлераўцамі ваявалі латышы.
І Юрый ганарыўся, што жыве на такой вуліцы, што ў корпусе служыў і іншы яго сваяк. Таксама латыш. Але вось нядаўна ўлады перайменавалі вуліцу, як быццам і не было ў гісторыі генерала-латыша і яго шматлікіх салдат, якія аддавалі жыццё за Латвію…
Гэта толькі адна з гісторый, якая паказвае асабістую сувязь людзей з Днём Перамогі. Яшчэ школьнікам Юрый удзельнічаў у стварэнні рыжскага мемарыяльнага парку. Там да гэтага часу растуць два дрэвы, якія ён пасадзіў у дзяцінстве. А вось мемарыяла больш няма. Яго знеслі.
У Расіі і Беларусі такое здасца кашмарным сном. Людзі прызвычаіліся, што кожны год улады выдаткуюць немалыя сродкі на парады і арганізацыю шэсцяў, на канцэрты і салюты. А вось у Латвіі пасля распаду СССР усё гэта рабілася на прыватныя сродкі. Народ і спонсары літаральна скідаліся на свята.
9 мая ў Прыбалтыцы даўно не выхадны. Калі дата выпадала на будні, людзі натоўпамі зранку ішлі да мемарыяла, каб паспець да працы ўскласці кветкі. У Рызе афіцыйныя даныя паліцыі былі такія: 250-300 тыс чалавек.
Святкаванне Дня Перамогі ля помніка савецкім салдатам у Рызе, архіўнае фота
© Sputnik / Стрингер
/ Увечары заўсёды быў канцэрт, а салют рабілі такі грандыёзны, што феерверк на дзень Незалежнасці Латвіі не ішоў ні ў якое параўнанне. Відаць, гэта і палохала латвійскую ўладу, якая вырашыла знішчыць народнае свята.
Што чакае Латвію
Але акрамя сэнсавага разрыву з Расіяй і Беларуссю Прыбалтыка пайшла і на разрыў эканамічны. Рэспублікі адмовіліся ад транзіту беларускіх і расійскіх грузаў і шмат іншага.
Гаворачы аб тым, якая будучыня ў Латвіі з такой стратэгіяй, Аляксееў прыводзіць просты прыклад. Ён часам пытаецца ў сваякоў ці знаёмых латышоў, што даў краіне Еўрасаюз. Просіць назваць тры пункты. Як правіла, людзі гавораць: "Нашы дзеці атрымалі магчымасць ехаць на працу і вучобу ў Еўропу".
Калі ім задаецца пытанне, што яшчэ акрамя ад’езду з роднай краіны можна назваць, латышы часта злуюцца і проста пасылаюць дапытлівага па нецэнзурным адрасе. Гэта ўсё, што трэба ведаць пра вобраз будучыні Прыбалтыкі. Рэгіёна, які адмовіўся ад свайго сапраўднага мінулага.
Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
