Салдаты Перамогі: вайна і мір Фёдара Фешчанкі
© Photo : Леонтий Романюк
Падпісацца
Успаміны ваенных гадоў і пасляваеннага часу ад першай асобы – аўтар Sputnik Лявонцій Раманюк сустрэўся са 100-гадовым удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны Фёдарам Сяргеевічам Фешчанкам.
"Палонка мяне малодзіць…"
…На карце ў маім тэлефоне патрэбныя вуліца і дом – амаль за два крокі ад станцыі метро "Пушкінская". Аднак "на мясцовасці" ўсё не так проста: шуканая вуліца ёсць, а дома – няма… Разумею: быць такога не можа, проста не там выйшаў з тралейбуса, заблукаў "у дзвюх соснах".
Кружачы па дварах, з трывогай пазіраю на гадзіннік: пачынаю спазняцца на сустрэчу з унікальным чалавекам. Дамовіўся аб сустрэчы са 100-гадовым удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны Фёдарам Сяргеевічам Фешчанкам. Сто гадоў у чалавека за плячамі, цэлае стагоддзе!.. Ваяваў у дальнабойнай артылерыі, вучыўся ў БДУ, потым рыхтаваўся ў якасці дыверсанта скакаць з парашутам на ракетныя ўстаноўкі ў Заходняй Германіі, кандыдат геаграфічных навук. Гэта ён яшчэ ў 1963 годзе ў дысертацыі даказаў, што малочная прамысловасць Беларусі – залатая жыла. Выкладаў два гады на Кубе, потым паўстагоддзя – паўстагоддзя! – на родным геаграфічным факультэце, пазней – яшчэ і ў камерцыйных ВНУ. Дацэнт, прафесар!.. Нядобра з’явіцца да такога паважнага дзеда са спазненнем. Як прыме? Як складзецца наша размова? Ці знойдзем агульную мову? Гэтыя пытанні заўсёды хвалююць карэспандэнта перад сустрэчай з героем будучага матэрыялу. Цяпер я нават крыху рад, што спазняюся: ёсць час сканцэнтравацца, яшчэ раз сабрацца з думкамі.
…Сабраўшыся з духам, з прабачэннямі пераступаю парог пярэдняга пакоя: абяцанага тры гады чакаюць, Фёдар Сяргеевіч, а я ўсяго толькі на дваццаць хвілін спазніўся, маю алібі – заблудзіўся ў вашых дварах…
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Photo : Леонтий Романюк
Фёдар Сяргеевіч – невысокага росту мужчына – стаіць у цэнтры пярэдняга пакоя, сардэчна і злёгку іранічна ўсміхаецца мне. Але погляд яго – учэпісты, бы ацэньвае. Так прафесійна глядзяць на студэнтаў выкладчыкі. Звычка...
– Чай? Каву?
Адмаўляюся, канешне.
– Ну, тады праходзьце на кухню, я вас пакармлю – час жа ўжо абедзенны.
Ізноў рашуча іду ў адмову. Маўляў, не абедаць жа я да вас, Фёдар Сяргеевіч, прыехаў. І тут позірк мой выпадкова падае на важкія гантэлі і гіру ля сценкі пярэдняга пакоя.
– Гэта – вашы? - пытанне для ветлівасці, для падтрымання нязмушанай інтанацыі нашай размовы. Загадзя ведаю адказ: сына, унука.
– Мае, - спакойна адказвае гаспадар, - балуюся памаленьку.
У 100 гадоў балавацца гантэлямі, гірай? Разыгрывае? Жартуе?
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Фото из личного архива Федора Фещенко
– А гэта што за збудаванне ў вас?
– А гэта шведская сценка называецца. Таксама мая. Падцягваюся, вугал трымаю. Вельмі карысная штука. Рэкамендую.
Саромеючыся, пакорліва кажу гаспадару:
– Паслалі мяне да вас даведацца пра "фірменны" сакрэт даўгалецця, а ён, здаецца, – на паверхні…
– Ды няма ніякага сакрэту! Проста не трэба сябе запускаць, не трэба дазваляць сабе старэць. Зарадка па раніцах, рух, фізічныя нагрузкі. Плюс 36 гадзін галадання раз на тыдзень. І будзе вам шчасце!
– О, гэта яшчэ што! - з усмешкай уступае ў размову дачка Алена, якая выйшла на размову. – У 40 гадоў тата пасадзіць нас у Крыжоўцы ў вагон цягніка, а сам бяжыць трушком з дачы следам да Мінска. З рукзаком за плячамі. Прыедзем на вакзал, дабяромся адтуль да Зялёнага Луга – а праз дзве гадзіны наш тата на парозе. Прыбег. Вось так!
– Памыляешся, Алена Фёдараўна! - незадаволена папраўляе дачку Фёдар Сяргеевіч. – Да-лё-ка за 40 мне ўжо было. Гэта важна.
Ад здзіўлення перахапляе дыханне: у 45 гадоў бегчы да Мінска з Крыжоўкі з рукзаком за плячамі? Ведаю я тую Крыжоўку, бываў там – не блізкі свет, кіламетраў дваццаць пяць, а то і трыццаць да стольнага горада будзе. І ўся гэтая адлегласць – бягом? Калі ўжо далёка за сорак? З рукзаком?
– Можа, вам месца не хапала ў вагоне, Фёдар Сяргеевіч?..
– Месцаў было з лішкам. Не хапала мне фізічнай нагрузкі. Дача – гэта так, балаўство, там не напрацуешся як след. А вось прабяжышся да Мінска – і ў самы раз нагрузка.
З жахам прыгадаліся нашыя марш-кідкі падчас вучобы ў ваенным вучылішчы. Аўтамат, процівагаз, шынель – не бог ведае якая вага, нам па дваццаць – і амаль усе мы "паміралі" праз 15 км на фінішы. Як жа дзед Фёдар прабягаў трыццаць з рукзаком у 45?
– Тата, а дзе фота, што за шклом тут стаяла? На якім ты выціраешся ручніком на беразе Свіслачы зімой? - пытаецца дачка.
Фота кудысьці прапала. Але мне тлумачаць: фотакарэспандэнт "Советской Белоруссии" зняў Фёдара Сяргеевіча на беразе ракі недалёка ад штаба Беларускай ваеннай акругі. Фота атрымалася, як цяпер кажуць, заліковым: зіма, рака, лёд, палонка, статны мужчына выціраецца ручніком ля палонкі…
– Я тады жыў на плошчы Свабоды, звыкла займаўся прабежкай па беразе, потым акунуўся ў палонку – выкупацца, астудзіцца крыху. Адкуль ні вазьміся – ваш сабрат з фотаапаратам. Папрасіў крыху папазіраваць.
– Вы акуналіся ў палонку пасля бегу?!
– А што тут такога? Палонка, між іншым, малодзіць! Праверана! Я зімой і ў Мінскім моры купаўся, і ў Нарачы. Нармальная справа. Памятаю, аднойчы радыкуліт дастаў. У палонку акунуўся – і няма ніякага радыкуліту. Клін клінам выбіваюць!
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Фото из личного архива Федора Фещенко
Цяжкае пытанне
Перамяшчаемся ва ўтульную гасціную. Вялікую размову пачынаю з нявіннага "дзіцячага" пытання:
– Вы нарадзіліся сто гадоў таму ў Сумскай вобласці ва Украіне, а дзяцінства прайшло за Уралам, у Ніжнім Тагіле. Бацькі падаліся ў Сібір за доўгім рублём? Ці рамантыкай?
Фёдар Сяргеевіч адорвае мяне цяжкім поглядам: не па душы яму пытанне.
– Які доўгі рубель? Якая рамантыка? Я сын і ўнук раскулачаных сялян. Вось чаму сям’я там аказалася.
Памаўчаўшы, Фёдар Сяргеевіч кажа: ну, якія мы былі кулакі? Працуючыя сяляне, не абібокі – не больш за тое. Чатыры сыны былі ў дзеда Івана, усе батрачылі ў памешчыка. Кожнаму з іх трэба было вылучыць надзел, таму дзед круціўся як вавёрка ў коле, уставаў да зары, клаўся пасля заходу сонца. З вялікай цяжкасцю сабраў крыху зямлі. Потым падзяліў яе паміж сынамі – так было прынята.
У 1917 годзе памешчык спешна з’ехаў за мяжу. Зямлю яго сяляне падзялілі паміж сабой рухомую маёмасць маёнтка расцягнулі – вольніца была, анархія. Безгаспадарным застаўся толькі вятрак – яго немагчыма было ні падзяліць, ні "прыватызаваць". Стаяў непрыкаяна, прыходзячы ў непрыдатнасць – трэба было за ім прыглядаць, рамантаваць. А ахвотнікаў прыкласці рукі не было. Нічыйны ж.
Выклікаліся аднавіць вельмі патрэбны сялу млын браты Фешчанкі. Рукі ў іх былі залатыя, таму ён запрацаваў. Але патрабаваў умелага абыходжання. Засталіся браты пры ім наладчыкамі. Дапамагалі аднавяскоўцам малоць муку, ухілялі няспраўнасці. Мелі, вядома, за гэтыя працы пэўную ўзнагароду – як жа без гэтага?
З часам рамонт той прызабыўся, і на братоў сталі пазіраць скоса: бач, міраеды, быццам сваім дабром распараджаюцца.
Калі настаў час раскулачвання, стварэння калгасаў, Фешчанкі ўступаць у калгас адмовіліся: аднаасобна будзем працаваць і плаціць усе падаткі. Не магла сялянская душа змірыцца з неабходнасцю аддаць у агульнае карыстанне свайго каня, сеялку-веялку, барану, плуг... Дзе такое відаць? Як жыць пасля гэтага? Асцярожны дзед напісаў ліст у Маскву. Распавёў пра сваю зямлю, якую падзяліў паміж сынамі, пра вятрак, пра жаданне стаць аднаасобнікамі. Маўляў, ці маем мы такое права? Прыйшоў адказ: жывіце спакойна, Савецкая ўлада – улада народная, яна не бачыць у вас эксплуататара, раскулачванню вы не падлягаеце, працуйце па сваім разуменні. На жаль, пісьмовае запэўненне вышэйстаячых улад не было прынята да ўвагі сельскім сходам.
– А ў яго вятрак ёсць. І дом вялікі! Вывезці!
Зайздрасць людская – страшная сіла!
Дзед зноў напісаў у Маскву. Але дачакацца дапамогі не паспеў. Вывезлі ў ссылку ўсю сям'ю ў колькасці 11 чалавек, з іх шэсць дзетак…
– Неспакойны быў час, цяжкі, - кажа Фёдар Сяргеевіч. – Адмовіліся аддаць у калгас плугі-бароны – і страцілі ўсё. Не мы адны апынуліся ў такім становішчы. Мне споўнілася пяць гадоў. Апранулі цёпла, загадалі стаяць у вызначаным месцы. Стаю. І не разумею, чаму плачуць маці, сястра, чаму нейкія дзядзькі выносяць з нашага дома нашы рэчы, мяшкі. Яшчэ памятаю вагон, доўгую дарогу, зямлянку ў лесе, вогнішча, ля якога мы грэліся...
Пад Ніжнім Тагілам будаваўся вялізны завод, працоўныя рукі былі вельмі патрэбны. На грандыёзную будоўлю звазілі кулакоў рэальных і ўяўных, падкулачнікаў і ім падобны люд. Праблемы з жыллём, прадуктамі харчавання склаліся адчайныя. І саспела ў нечай кіруючай галаве пытанне: а што тут робяць сем’і раскулачаных? А іх дзеці? А навошта яны ўсе тут?
І пацягнуліся эшалоны з сем’ямі назад…
– Прыбылі мы ва Украіну, у сваю вёску. А ў нашым доме – школа. Жыць няма дзе. Куды ісці? Да каго? Што есці дарослым і дзецям малым? Разышліся мы па сваяках, якія маглі прыняць. Бабуля Таня адправілася да дачкі, а дзеду Івану Сямёнавічу ісці не было куды…
Сяляне – людзі непатрабавальныя, жыццястойкія, прыстасаваліся б выжываць і ў тых умовах. Але наваліўся ў тыя часы на Украіну галадамор…
– Памятаю, варылі нейкую посную капусту, варылі вераб’я, калі ўдавалася злавіць... Цяжка мне сёння гэта ўспамінаць!
Маці падзарабляла, дзе толькі магла. З грудным дзіцем на руках...
– Чацвёра дзяцей памерлі тады ад голаду. Засталіся жывымі толькі я і сястра Надзя. Як і я, яна ў 14 гадоў пайшла працаваць на абаронны завод, мае ад дзяржавы ўзнагароду за доблесную працу ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Вось такія былі мы ворагі народа…
Ведаючы аб гаротным становішчы сям’і на радзіме, бацька ў 1935 годзе даслаў ліст: прыязджайце да мяне на Урал. Вярнуліся. Ад Ніжняга Тагіла да будоўлі ўжо хадзіў трамвай. Вольныя будаўнікі завода жылі ў бараках, а спецперасяленцы – у зямлянках, паўзямлянках. Не фантан, як кажуць, але перабівацца з хлеба на квас было можна.
– Памятаю, што акенца нашай зямлянкі знаходзілася на ўзроўні зямлі. Але ў ёй было цёпла – дроў хапала. Бацька працаваў грузчыкам на заводзе, маці мыла посуд у сталовай. Было вельмі голадна. Я, напрыклад, галадаць перастаў толькі на фронце. Але і там па звычцы мне ўвесь час хацелася есці…
А ў 1937 з’явілася ў сям’і новая страшная бяда: нечакана-негадана арыштавалі бацьку! Чыйсьці подлы паклёп? Абвінавачанне было трафарэтнае: японскі шпіён! Патрабавалі прызнацца ў тым, што ніколі не здзяйсняў і здзейсніць не мог па азначэнні. Аднойчы падчас чарговага допыту бацька задаў следчаму пытанне:
– Няўжо вы верыце ў тое, што я, грузчык, мог працаваць на нейкую невядомую мне Японію? Ды ж гэта абсурд!
– Ды не верым мы! - у сэрцах вырвалася ў следчага Пятрова. – Не верым! Але падпісаць пратакол табе ўсё роўна трэба!
– Але чаму вінаваціце, калі не верыце?
– Дык трэба! Давай падпісвай!
Каму трэба, навошта трэба – Пятроў не сказаў. Навошта ж падпісвацца пад абвінавачаннямі, у якія не верыць нават сам следчы? Не падпісаў падследны Сяргей Фешчанка, упёрся. Такі ўжо быў у яго характар. І зноў – камера. Так працягвалася доўгія два гады…
Як выжывалі гэтыя гады маці і двое дзяцей? Пытацца пра гэта Фёдара Сяргеевіча не рашыўся.
У 1939 годзе бацьку нечакана... выпусцілі з засценкаў. Усе абвінавачанні з яго былі зняты: ты сумленны савецкі грамадзянін, а не японскі шпіён, вольны! Унікальны, выключны выпадак па тых часах.
Выпусцілі таму, што не змаглі даказаць віну? Ці таму, што закацілася зорка наркома Яжова? Бог ведае…
– Што вам расказаў бацька пра тыя два гады?
– Толькі адно: ніколі не бадайся з уладай, – загінеш!..
Вайна
22 чэрвеня 1941 года Фёдару было 14 гадоў. Вестку аб пачатку вайны ён і яго аднагодкі сустрэлі з вялікім энтузіязмам: уломяць зараз нашы гэтым фрыцам! І – з жаданнем хутчэй апынуцца на фронце. Рабяты вельмі баяліся не паспець паваяваць.
Фёдар Фешчанка пайшоў у ваенкамат: планаваў паступіць у ваеннае вучылішча, стаць афіцэрам, камандзірам. На яго паглядзелі з сумненнем: росту хлапчук метр з кепкай, скура ды косці, школьнік. Каб не крыўдзіць, адказалі ўхіліста: вучыся пакуль, калі спатрэбішся – выклічам абавязкова.
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Фото из личного архива Федора Фещенко
Праз тры месяцы ў школу прыйшлі прадстаўнікі адміністрацыі завода.
– Хлопцы, ідзе вайна. Рабочых рук на прадпрыемстве не хапае. Калі хтосьці з вас адчувае ў сабе сілы ўстаць да станка – запрашаем на завод у рабочыя. Усяму навучым. Вы атрымліваеце 400 грамаў хлеба, а ў нас атрымаеце 800. Парайцеся з бацькамі.
Бацькі паціснулі плячамі: ты амаль дарослы, вырашай сам. Сын падумаў і цвёрда сказаў: вучоба ў час вайны можа і пачакаць. Жадалася па-даросламу дапамагаць фронту. Ды і дарослы паёк хлеба не быў лішнім у сям’і. Вельмі голадна было на Урале ў той ліхі ваенны час.
На заводзе яго вызначылі спачатку ў вадаправодчыкі. А потым спахапіліся: ідзі вучнем токара.
Яго настаўнік не мог удзяляць падапечнаму шмат часу: у яго быў план, які нельга было сарваць. Кіўнуў на станок насупраць свайго: твой. І дадаў нешматслоўна: глядзі за мной і вучыся. Вось і ўся вучоба... Вядома, выконваў вучань спачатку найпростыя аперацыі, вядома, было шмат браку. Але іншага ад яго пакуль і не чакалі.
Гаротнай восенню 1941 года Ніжнетагільскі вагонабудаўнічы завод прыняў у свой склад 12 прадпрыемстваў, эвакуіраваных з заходніх рэгіёнаў краіны і атрымаў найменне танкавы завод №183. Пачыналі вытворчасць вельмі цяжка, з аўралаў і правалаў – дзе браць электраабсталяванне, станкі, рызіну і многае іншае, без чаго немагчыма зрабіць танк? Экстранна ўзводзіліся ў лютыя маразы пяць вялізных зборачных цэхаў.
– Уявіце: зборачны цэх – даўжынёй 800 метраў!
Уявіць такое ў мяне не атрымалася…
Першыя баявыя машыны сабралі з вузлоў і дэталей, прывезеных падчас эвакуацыі з Харкава. Але паступова справа наладзілася, стратэгічны завод запрацаваў як гадзіннік. Паспрабаваў бы ён не запрацаваць, калі лёс краіны вісеў на валаску, калі за збой на вытворчасці каралі, як за здраду!
Неўзабаве з запасных палкоў і з фронту сталі прыбываць на прадпрыемства павозкі для атрымання танкаў. Іх неадкладна накіроўвалі ў цэхі – працоўных рук па-ранейшаму не хапала.
– Як там, на фронце, рабяты? - асцярожна пыталіся рабочыя.
– Б’ём немца. Перамога будзе за намі! - не менш асцярожна адказвалі танкісты.
Не так добра было на франтах. Але як пра гэта раскажаш? Размовы аб рэаліях вайны прыраўноўваліся тады да здрады.
Аднойчы паравоз прыцягнуў на пераплаўку платформы з разбітай нямецкай тэхнікай. Якое свята было на заводзе! Вольныя ад працы ў сваю змену рабочыя падыходзілі і любаваліся прабоінамі ад савецкіх снарадаў, на рудую ад агню нямецкую браню. І радаваліся: б’юць нашы немца, гараць іх танкі! Асаблівае захапленне выклікаў выгляд адоленай тэхнікі ворага ў завадской моладзі. Яна аблазіла ўсе нямецкія танкі, самаходкі, радавалася ў голас.
Недалёка ад завода знаходзіліся танкадром і стрэльбішча. Там экіпажы апрабавалі новыя танкі ў руху, у стральбе.
– Як можна было ўпусціць такое відовішча? - загараюцца маладым бляскам вочы Фёдара Сяргеевіча. – Кожную вольную хвіліну выкарыстоўвалі, каб глядзець, як едуць нашы танкі, як страляюць іх гарматы. Мне асабліва падабаліся стрэльбы агнямётных танкаў. Ляціць са ствала струмень полымя – і наперадзе гарыць нават зямля!
У дзень выдачы зарплаты ўстаў Фёдар у агульную чаргу. "Цябе ў спісках няма!", - адказала касір. Адышоў ад акенца ні з чым. Падумалася: нейкая блытаніна ў дакументах, разбяруцца. Але гісторыя паўтарылася і праз месяц... Паскардзіўся настаўніку: што за напасць?
– Якая табе яшчэ зарплата? Зарплата патрэбна нам, эвакуіраваным з Ленінграда. А вы, мясцовыя, жывяце на ўсім гатовым – і яшчэ зарплата вам? Нахабства якое!
Ведаў бы ён, як жыве Фёдар...
– Год не атрымліваў я заработную плату. Талонаў на харчаванне таксама не выдавалі.
З песні слова не выкінеш...
Як стане вядома пазней – сволаччу быў яго настаўнік З., гэта ён прысвойваў зарплату і прадуктовыя талоны вучня.
Бацька, які правёў два гады ў засценках, мудра параіў сыну пытанне не паднімаць: як бы не стала горш…
Завадской моладзі танкісты напаўголасу распавядалі аб танкавых дуэлях, атаках – збліжаў узрост. Не згадвалі толькі пра страты, пра экіпажы, якія жыўцом гарэлі ў падбітых танках… Слухалі іх учарашнія школьнікі з захапленнем: вось дзе сапраўднае жыццё! Людзі ваююць – а мы? Балты выточваем!
– Мы рваліся на фронт! Жадалі ваяваць за Радзіму! Нам здавалася, што без нас там не абыдуцца. Смерці мы не баяліся – у нашым узросце людзі бессмяротныя.
Маладосць? Бесшабашнасць? Рамантыка? Не без гэтага, канешне. Але было і іншае – найвысокі патрыятызм. Вырасла пакаленне, для якога слова Радзіма было святым.
– Мы выхоўваліся на перадваенных фільмах. Ах, якія гэта былі фільмы! Цяпер такіх не здымаюць, - успамінае Фёдар Сяргеевіч.
На фронт іх не пускалі катэгарычна: броня. Кожны рабочы абароннага завода быў на вагу золата. Казалі проста, даходліва: на заводзе вы робіце для краіны больш, чым зможаце зрабіць у акопе. Лінія фронту праходзіць праз вашы станкі, праз вашы рукі. Вы ваюеце, абараняеце краіну на танкабудаўнічым заводзе!
Не паспрачаешся…
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Фото из личного архива Федора Фещенко
"Дзейнічай, салдат!"
Але "галота на выдумкі хітрая"... У 1942 году Фёдар Фешчанка нечакана высвятліў, што, аказваецца, сысці з завода можна. Трэба паступіць на вучобу ў абаронную навучальную ўстанову. Бронь тады знімаецца.
Ён неадкладна паступіў у Ніжнетагільскі горна-металургічны тэхнікум.
Ці разумелі яго бацькі, што за паступленнем рушыць услед страта выратавальнай броні? Што сын, не давучыўшыся, ужо ў 17 гадоў адправіцца на вайну? Безумоўна.
Ці ведалі, што можна ўсю вайну прастаяць за станком і законна захаваць сваё жыццё? Без усялякага сумнення.
І, тым не менш, і пальцам не паварушылі, каб спыніць Фёдара на шляху на вайну. Вось такія ворагі народа былі Фешчанкі!
Гэта быў вялікі бацькоўскі подзвіг – іншых слоў у мяне не знаходзіцца!
– Што вам сказаў бацька, калі даведаўся аб планах паступіць у тэхнікум і пайсці потым на вайну?
– Сказаў стрымана: "Гэта тваё рашэнне…".
Ледзь Фёдару Фешчанку споўнілася 17 гадоў, у іх зямлянку прынеслі павестку.
– Узяў з сабой булачку хлеба, чакушку сланечнікавага алею – больш ежы ў нас не было. Праводзіў бацька. Сказаў са спачуваннем: "Як жа ты будзеш ваяваць такі?" Шкадаваў ён мяне. Рост у мяне быў маленькі, худзенькі. Параіў беспярэчна падпарадкоўвацца камандзірам, тады, маўляў, у службе будзе ўсё добра. Потым уздыхнуў: "Ну, дзейнічай, салдат!"
Напярэдадні Фёдар выпадкова чуў, як маці шапнула бацьку: "Замоў яго". Бацька кіўнуў: "Ужо зрабіў. Вернецца жывым".
– Што гэта значыла?
– Бацька мой быў гэтак званым чарадзеем. Не Месінг, вядома, але вельмі-вельмі моцны быў. Лячыў людзей накладаннем рук, замовамі. Пакладзе руку на шчаку – і зуб перастае хварэць. Шмат чаго мог! Яму падпарадкоўваліся нават насякомыя. Сёння гэтую з’яву называюць народнай медыцынай, экстрасэнсорыкай і іншымі словамі. Шмат невытлумачальнага ў ім. Бацька лічыў, што яму дапамагае Бог.
Цягнік даставіў навабранцаў у запасны полк у Пермскай вобласці. Той жа Урал, толькі некалькі заходней. Дыслацыраваўся ён за кіламетр ад вёскі Крылышава Кунгурскага раёна. Тут трэба было асвоіць азы ваеннай справы. Вывучалі статут, вінтоўку, аўтамат, гранаты, тактыку... Усё – па-хуткаму. У памяці маладога чырвонаармейца Фешчанкі засталіся з таго даўняга часу прозвішчы ўзводнага лейтэнанта Ярунічава і памкамузвода старшага сяржанта Васільца. Афіцэр быў паранены на фронце, кульгаў. Васілец таксама хапіў ліха – трапіў у палон, бег, выйшаў да сваіх. Ён шмат чаго расказваў маладым салдатам пра вайну. Слухалі яго, расчыніўшы раты. Гэта была гаротная праўда аб жыцці і смерці на фронце. Васілец казаў ім: матайце на вус, вучыцца лепш на чужым вопыце, чым на сваім. Менавіта ў тыя дні чырвонаармеец Фешчанка зразумеў: вайна – гэта крывавая, страшная, цяжкая справа. Што рамантыкі на ёй не было і няма. Ружовыя акуляры станавіліся празрыстымі…
Полк жыў у зямлянках. З камфорту ў іх – драўляныя нары і матрацы, набітыя саломай, сенам. Укрываліся шынялямі. Звонку мінус трыццаць, а то і сорак градусаў марозу, а ўнутры – выратавальнае цяпло: печкі паліліся нарадам кругласутачна. Раскоша!
Аднойчы да Фешчанкі падышоў пісар: цябе чакаюць у тым доміку... Сустрэў салдата выпешчаны афіцэр. Пацікавіўся, як яму служыцца.
– Добра служыцца, нармальна! - адказаў бравы чырвонаармеец.
– Што пішуць з дому?
– Там таксама ўсё нармальна.
– Што б ты зрабіў, каб даведаўся, што сярод тваіх калег знаходзіцца вораг?
– Паведаміў бы камандзіру.
– Распішыся вось тут, што будзеш паведамляць аб ворагах мне ці таму, хто да цябе сёння падыходзіў.
– Навошта мне распісвацца? Пра ворага я і так паведамлю.
– Так трэба.
Распісаўся...
Пасля яму раптам прапанавалі напісаць "што-небудзь" на старшага сяржанта Васільца. Маўляў, занадта шмат балбоча. Чырвонаармеец Фешчанка заўпарціўся: ён вучыць нас ваяваць, ён дзеліцца баявым вопытам. І не напісаў ні радка. Гэта не спадабалася. Пісар раіў: ды напішы ты яму хоць што-небудзь, тады ён адчэпіцца ад цябе. Але Фёдар упёрся – начыста забыўся бацькоўскай парады не бадацца з уладай. У бацьку быў характарам…
Праз паўтара месяца навабранцаў сталі адпраўляць на фронт.
– Чырвонаармеец Фешчанка – адукацыя?
– Дзевяць класаў, вучоба ў тэхнікуме.
– У артылерыю!
Вось так проста вырашалася тады ўсё, а фактычна – жыццё і смерць салдата.
– Сёння магу сказаць: вельмі мне пашанцавала тады. Вышэйшая сіла, малітвы маці, бацькі адвялі мяне ад службы ў пяхоце? Не ведаю. Але я не хадзіў на фронце ў атакі на кулямёт, не біўся ў траншэях урукапашную. Артылерыя – гэта ўсё ж тыл, там больш шансаў выжыць. А я ж трапіў у полк дальнабойных гармат.
Іх каманда з’ехала ў Чэбаркуль – вучыцца артылерыйскай справе. Размяшчэнне новай часці прыемна здзівіла навабранцаў. Ніякіх зямлянак – казармы. І лазня! А на рынку можна купіць за 400 рублёў бохан хлеба. Такі далікатэс у галодныя часы! У памяці з таго часу засталіся прозвішчы камандзіра аддзялення старшага сяржанта Мядзведзева, памкамузвода сяржанта Храмава, былога настаўніка.
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Фото из личного архива Федора Фещенко
І раптам экстрана, "па трывозе", чырвонаармейца Фешчанку вызначылі ў новую каманду. Чырвонай Арміі неадкладна запатрабаваліся радыётэлефонныя майстры, якіх да гэтага ўвогуле не было ў штатным раскладзе. Тэрмін падрыхтоўкі па спецыяльнасці – месяц, аўралам. Вучыцца ў Кастраму адправілі самых пісьменных.
Спасцігаць новае рамяство было нескладана і цікава. Фёдар да таго часу абвыкся, меў бравы выгляд. Яго выпраўка, стараннасць, бездакорнасць у службе спадабаліся камандзірам. Праз месяц яму сказалі: Фешчанка, застанешся ў "вучэбцы", будзеш камандзірам аддзялення.
– Вось так я не трапіў тады на Курскую дугу. А ўвесь узвод паехаў туды. Што з рабятамі стала?..
Ізноў выпадковасць? Або…
Палон
Летам 1944 года артылерыйскі полк быў узняты па трывозе, хутка пагрузіўся ў пададзеныя вагоны і праз суткі аказаўся на тэрыторыі Беларусі. Ішла стратэгічная наступальная аперацыя "Баграціён". Чырвоная Армія праламала абарону немцаў і паспяхова рухалася ў заходнім напрамку.
– У нас мелася лятучка – радыёрамонтная майстэрня. Камандаваў намі начальнік сувязі палка старшы лейтэнант Сафронаў. Склад падраздзялення – радыётэлефонныя майстры старшы сяржант Назараў, сяржант Трохін і я, яфрэйтар Фешчанка.
– А што рамантавалі?
– Сродкі сувязі. У асноўным – тэлефонныя апараты, радыёстанцыі, калі пашкоджанні аказаліся не фатальнымі. Патрапіла, напрыклад, вада ў мікрафон – чутнасці нуль. Адразу шумелі: дзе рамонтнікі? Мы сваю справу ведалі.
Немцы не беглі на злом галавы – ваявалі разважліва, умела, абараняліся стойка. Аднак група армій "Цэнтр" цярпела адно паражэнне за другім, і беларускія лясы летам 44-га кішэлі рэшткамі разбітых часцей. Хтосьці з немцаў упарта прабіваўся на Захад, хтосьці марыў удачна здацца ў палон, а дэмаралізаваныя чакалі невядома чаго. Небяспечна было не зважаць на гэтае шматлікае воінства ў сваіх тылах. І лясы сталі прачэсваць. На гэтую справу адпраўлялі вольныя ад баявой службы падраздзяленні, сувязістаў, тылавікоў, пісараў і іншы штабны люд. Па тых, хто аказваў супраціўленне, адкрывалі агонь на паражэнне. Тых, хто здаўся, канваіравалі ў тыл.
– Першых немцаў я ўбачыў менавіта тады – "старыя", гадоў па сорак, і зялёная моладзь. На тварах многіх чыталася палёгка: нарэшце адваяваліся.
У тыя дні яфрэйтар Фешчанка і сам амаль трапіў у палон.
– Выйшаў ноччу з лятучкі да ветру. Толькі сунуўся ў кусты – у грудзі ўпёрся ствол аўтамата. "Хальт! Нэндэ хох!". Два немцы. Я пахаладзеў. Падымаю рукі і думаю: вось і смерць мая. Не ведаю, навошта ім, акружэнцам, якія шукаюць пяты кут, быў патрэбен рускі палонны. Калі немец апусціў аўтамат, я з усяе сілы ўрэзаў яму па сківіцы і кінуўся ў цемру.
Другі немец не страляў. Хаця мог... Выпадковасць? Пашкадаваў? Ці зноў малітвы бацькоў адвялі смерць? Праз некалькі дзён яфрэйтар Фешчанка ўжо сам не націснуў на спускавы кручок. Начальнік сувязі загадаў яму адканваіраваць 19 палонных немцаў у пункт збору – навошта артылерыстам была абуза. У дапамогу Фёдару выдзелілі партызана.
– Адышлі мы метраў трыста, і раптам партызан кажа мне: слухай, салдат, ну навошта нам гэтыя гады? Іх у тылах ужо дзяваць няма куды. Давай расстраляем і пойдзем у вёску самагон піць. Адказваю яму: у мяне загад – адвесці немцаў у вызначанае месца. І я яго выканаю. Не зразумеў мяне партызан, пакрыўдзіўся...
Склалася так, што іх артылерыйскі полк ішоў за надыходзячымі часцямі праз цэнтр Мінска. Запомніўся Фёдару закураны агнём будынак опернага тэатра, які ўзвышаўся сярод хаосу руін. Разбурэнні Мінска былі надзвычайнымі, горада фактычна не было… Усюды – толькі разбураныя каробкі будынкаў і папялішчы. Цэнтр горада ўяўляў сабой пустыню.
– Фёдар Сяргеевіч, - перабіваю субяседніка, - ёсць фота часоў вайны. На вуліцы Мінска на фоне опернага тэатра стаіць калона артылерыйскіх дальнабойных гармат А-19, на станінах сядзяць салдаты. Не ваша часць?
– Адкуль мне ведаць? Але хутчэй за ўсё гэта наш полк. Дальнабойных артылерыйскіх часцей на фронце – адна на корпус, на армію. Значыць, знаходзіўся ў той калоне і я...
Перасоўваючыся на Захад, артылерысты ўжо прадчувалі імгненне, калі адкрыюць агонь па Берліне. Чакаць заставалася нядоўга.
Тым нечаканей было рашэнне вышэйстаячага камандавання спыніць частку за Мінскам, вызначыць месца пастаяннай дыслакацыі ў ваенным гарадку Калодзішчы. Больш за тое, яна пераназывалася ў 1-ы навучальны артылерыйскі полк. Задача – падрыхтоўка для фронту спецыялістаў артылерыі.
Яфрэйтара Фешчанку перавялі з сувязістаў у 3-ю школу артылерыйскай інструментальнай разведкі.
– Спачатку жылі ў зямлянках за тры кіламетры ад Калодзішчаў, - успамінае Фёдар Сяргеевіч. – Ваенны гарадок трэба было размініраваць, ачысціць ад рознага нямецкага хламу, прадэзінфіцыраваць, адрамантаваць памяшканні. Уявіце: у катлах на кухні яшчэ заставалася нямецкая каша...
Вельмі дзіўна было франтавікам пасля палявых умоў жыць у казармах, строіцца на пляцы перад заняткамі. Прывыклі ж ваяваць. Многія салдаты і афіцэры шкадавалі, што не давядзецца дайсці да Германіі: хацелі паквітацца за ўсё. Іншыя радаваліся: вайна для нас скончылася, жывыя будзем.
У Калодзішчах у той час ужо працавала вячэрняя школа. І Фешчанка задумаўся: а добра было б атрымаць мне атэстат аб сярэдняй адукацыі... Падышоў да камандзіраў, папрасіў увайсці ў становішча. Да яго просьбы паставіліся з разуменнем, стварылі ўмовы для наведвання школы.
– У нашым класе было да дзесяці салдат. Мы думалі пра будучыню…
А вайна на захадзе працягвалася. Усе прагна чакалі вестак з фронту. Другога мая з капцёркі, дзе меўся прыёмнік, выйшаў радасны сяржант Дабравольскі:
– Рабяты! Нашы ўзялі Берлін!..
Як радаваўся тады іх полк!
А 9 мая прыйшло паведамленне: Перамога, канец вайне!
– Стралялі ў паветра, не шкадуючы патронаў... Радасць была вялізная. Потым усім выдалі па 100 грамаў франтавых. Да гэтага часу ў маёй памяці той вялікі дзень…
© Фото из личного архива Федора Фещенко
Сіла волі і лёс
Пасля завяршэння вучобы старшага сяржанта Фёдара Фешчанку накіравалі для праходжання далейшай службы ў Германію. Аб дэмабілізацыі не магло быць і гаворкі.
– Германія ляжала ў руінах. Але спачування не было: сама вінаватая...
Месцам службы вызначылі супрацьтанкавы артылерыйскі полк пад камандаваннем палкоўніка Сяргеева.
Служба аказалася сумнай, руціннай: ахова трафейных складоў з тэхнікай, узбраеннем, боепрыпасамі, нейкіх нямецкіх ваенных прадпрыемстваў. Праз дзень – на рамень. Але гэта нікога асабліва не гняло, здавалася былым франтавікам забавай. Не страляюць, не забіваюць, не бамбяць... Жыві і радуйся!
Вось у тыя часы прыахвоціўся старшы сяржант Фёдар Фешчанка да спорту. Нечакана для сябе.
– Разумееце, я хацеў стаць моцным! Выпатрабаваў пропуск, хадзіў у дом афіцэраў у спартзалу. Бокс, штанга, гіры, барацьба – чым толькі ні займаўся... Спадабалася!
Стомленыя ад вайны салдаты лічылі захапленне Фешчанкі дурыкамі, несур'ёзнай справай, пакеплівалі з яго.
Але аднойчы паступіла каманда паслаць прадстаўніка часці на ваенныя спартыўныя спаборніцтвы ў Шверын. Каго пасылаць? Вядома, Фешчанку – больш "спартсменаў" у палку не было. Фёдар паказаў даволі добрыя вынікі, і яго ўзялі на заметку, сталі прыцягваць на разнастайныя зборы. Яны былі аддушынай у аднастайнай службе. Саслужыўцы зайздросцілі...
У 1947 годзе на спартыўных спаборніцтвах на першынство 3-й ударнай арміі ў Магдэбургу старшы сяржант Фёдар Фешчанка заняў другое месца сярод гіравікоў.
– Я вельмі стараўся, але там адзін хлопец быў проста мацнейшы за мяне, - з ноткамі рэўнасці кажа Фёдар Сяргеевіч. – Першае месца ўзяў ён.
Засмучацца не паспеў: гіравікам, якія занялі прызавыя месцы, нечакана аб’явілі кароткатэрміновы водпуск з выездам на Радзіму. Усе былі ашаломленыя. Адпачынак у тыя часы прыраўноўваўся да ордэна, быў блакітнай марай салдат: людзі гадамі не бачылі родных.
У яго хапіла тады сілы волі вырашыць: дом пачакае. Сышоў з цягніка ў Мінску і накіраваўся ў БДУ. Паступаць.
Яго ніхто не чакаў ва ўніверсітэце з распасцёртымі абдымкамі. "Франтовік? А зараз усе франтавікі". І не паспрачаешся… Калі б не дапамога былога таварыша па службе, які ўжо вучыўся ў БДУ і ведаў усе хады і выхады ва ўніверсітэце – не стаць бы Фешчанку студэнтам. З кім трэба франтавы сябар перагаварыў, каму трэба ўсміхнуўся, у каго трэба папрасіў за таварыша... І яму пайшлі насустрач.
Фёдару змаглі прапанаваць геаграфічны факультэт. Не надта прапанова, падумаў ён, але наравіцца, вядома, не стаў.
– Вас цікавіць фізічная геаграфія ці эканамічная?
– Эканамічная.
Сказаў і пашкадаваў: ну, якая можа быць эканоміка ў геаграфіі?
– У групе было 19 дзяўчын і адзін мужчына – я. Думаю: вось гэта ўліп, чыста жаночы факультэт выбраў. Засмуціўся да немагчымасці. Але не адлічацца ж.
Ніколі не пашкадуе потым Фёдар Сяргеевіч аб тым выбары. Але гэта будзе потым.
Заставалася крыху часу, і Фёдар паспеў заехаць дадому, ва Украіну – пабачыць родных. Іх сям’і да таго часу дазволілі вярнуцца са ссылкі. Фактычна гэта была рэабілітацыя. Убачыўшы, што Фешчанкі законна вярнуліся з-за Урала, у сяле запаважалі іх: "Гаспадар вярнуўся". Гэта азначала: улада не бачыць за імі віны. Але вярнуліся ж гаспадары на "папялішча" ранейшага жыцця: у іх хаце была школа, туліцца сям’і прыйшлося па чужых кутах. Вось табе і гаспадар…
Фёдар зразумеў тады: не стане ён вяртацца ў родную вёску пасля службы: няма куды. Была і яшчэ адна важкая прычына для такога рашэння. Бацька размаўляў з сынам-салдатам як з чужым, зусім пабочным для яго чалавекам. Ён не дараваў Савецкай уладзе ні ссылку за Урал, ні два гады засценкаў – запозненае апраўданне не мела для яго вялікага значэння. І сын, яго сын, якога ён адправіў абараняць Радзіму – зараз служыў гэтай уладзе нават пасля вайны, стаў камсамольцам, кандыдатам у члены партыі!.. Ён не прызнаваў у ім сына!
– Мой бацька быў чалавек-крэмень. Лічыў: я назаўжды страчаны для сям’і – бальшавік, бязбожнік, чалавек новай фармацыі. Я стаў для яго чужым. З гэтай жа прычыны ён не перадаў мне свой дар, хаця некалі збіраўся.
Надышоў час сесіі, і Фешчанка з’явіўся да начальніка штаба часці, папрасіў водпуск: маўляў, трэба ехаць здаваць іспыты. У палкоўніка акругліліся вочы:
– А ты хіба вучышся? Дзе? А калі паспеў паступіць?
Даведаўшыся падрабязнасці, развёў рукамі: ды ты арол, салдат, паважаю такіх! І стаў адшукваць законны спосаб адправіць Фешчанку ў Мінск. Справа ў тым, што пытанні вучобы ў ВНУ салдат груп акупацыйных войск не былі адрэгуляваны, ездзіць у Саюз і назад не дазвалялася. Аднак начальнік штаба здолеў дапамагчы студэнту ў пагонах.
Фешчанка паспяваў служыць, вучыцца завочна і займацца спортам – яго натура была жывая, на ўсё хапала часу. За выдатныя поспехі на чарговых спартыўных спаборніцтвах удастоіўся яшчэ аднаго водпуску.
Праслужыў старшы сяржант Фёдар Фешчанка тэрміновую доўгія восем гадоў – дэмабілізаваны быў толькі ў 1950 годзе.
– Сышоў з цягніка ў Мінску і раптам усвядоміў: а ў мяне ж пачынаецца новае, невядомае мне жыццё… З 17 да 25 я не належаў сабе, ведаў толькі службу, службу, службу… Цяпер трэба неяк убудоўвацца ў новае, невядомае цывільнае жыццё. Падумаў: як добра, што не спаў у шапку.
Цяжкім аказалася жыццё ў разбуранай вайной краіне. Для ўсіх. Было голадна... Трэба было вучыцца ва ўніверсітэце і выжываць. Але авалодаў ён і гэтым мастацтвам.
На пятым курсе прыняў рашэнне ўступіць у партыю. За аднаго з найлепшых студэнтаў на факультэце прагаласавалі аднагалосна. А ў райкаме хтосьці Арлоў праявіў палітычную пільнасць:
– Ён жа сын кулака!
Зноў гэтае праклятае кляймо! Як быццам не ведалі яны, што Сталін сказаў калісьці: сын за бацьку не адказвае... Бацька аказаўся непадсудны, выпушчаны са зняволення, вярнуўся са ссылкі – не шпіён, не кулак! Але хіба паспрачаешся з такімі, як Арлоў?
– Як у душу мне плюнулі!
Праз год яго нечакана запрасілі ў ваенкамат: як вы глядзіце, таварыш Фешчанка, на тое, калі вам прапануюць пайсці па службовай лініі? Фёдар адхіснуўся: ды вы што, наслужыўся я! Калісьці хацеў паступіць у ваеннае вучылішча, марыў аб ваеннай кар’еры, а зараз – на жаль, ужо не ляжыць душа.
– Але кар’еру можна зрабіць і зараз… У вас універсітэцкая адукацыя, вучоба на ваеннай кафедры, афіцэрскае званне!
– Восем гадоў цягнуў я салдацкую лямку! Стаміўся ад службы, ад казармы...
Ваенкам перастаў цямніць: вас запрашаюць на службу не ў армію, а ў КДБ. Як вы глядзіце на такую прапанову?
Як гром сярод яснага неба прагучалі для яго гэтыя словы. Мяне? У КДБ? Унука і сына кулака і ворага народа? Не партыйнага? Няўжо з мінулым усё, няўжо яно забыта? Фёдар разумеў: яны не могуць не ведаць маю біяграфію. Значыць, я ўжо не пракажоны? Значыць, я чысты перад Радзімай? Нібы вялізнай вагі гара ўпала тады з яго плеч…
– Я хацеў бы ведаць, чым буду займацца?
– Ну, на гэтыя пытанні вам можа адказваць толькі прадстаўнік Камітэта.
Прадстаўнік Камітэта прыехаў у Мінск праз месяц. З Масквы. Размова была доўгай. Прадстаўнік пацікавіўся, як у яго з замежнай мовай, даў зразумець, што бачаць яго не аператыўнікам…
– Яны ведалі пра мяне ўсё! Ведалі, што адмовіўся напісаць у свой час данос на Васільца, што маіх родных выслалі на Урал, што стрыечны брат – Герой Савецкага Саюза. І шмат, шмат што іншае… Умелі працаваць!
Да чаго хаваць: Фёдара Фешчанку вельмі ўсцешылі цікавасць і давер знакамітай спецслужбы да яго персоны. Гэта азначала, што ён больш не пракажоны, а нармальны член грамадства.
Але ён знайшоў тады ў сабе сілы ветліва і цвёрда адмовіцца ад прывабных прапаноў: таварышы, я вельмі стаміўся служыць, стаміўся ад пагонаў.
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Фёдар Сяргеевіч Фешчанка
© Photo : Леонтий Романюк
Парашутыст, дыверсант…
У 1957 годзе Фёдара Фешчанку зноў выклікалі ў ваенкамат. Быў за ім грэх – не з’явіўся тады. Маўляў, наваяваўся, наслужыўся, хопіць з мяне, адчапіцеся. Але ў 1958 давялося прыйсці пасля чарговага выкліку. Ваенкам аблаяў, прымусіў напісаць тлумачальную, а потым аб’явіў: па лініі Генеральнага штаба прызываецеся на зборы па падрыхтоўцы камандзіраў разведвальна-дыверсійных груп. Вось табе, бабуля, і Юр’еў дзень!
– Можа, тыя рабяты зуб на мяне займелі? - дабрадушна ўсміхаецца Фёдар Сяргеевіч. – Бо дыверсіі ў тыле праціўніка – гэта і па іх лініі.
Пад Тулай у іх групе праходзілі падрыхтоўку каля 60 чалавек. Курсантам шчыра сказалі: у асаблівы перыяд у вас будзе шлях толькі ў адзін канец… Але каго з былых франтавікоў можна было спалохаць смерцю? Вывучалі мінна-выбуховую справу, зброю заходніх краін, вучыліся здымаць вартавых халоднай зброяй, скакалі з парашутам…
– О, скакаць я любіў! Падымешся ў кошыку аэрастата ўгору, зірнеш уніз – жудасная бездань. Але калі пераадолеў сябе, калі раскрыўся над галавой купал парашута – такое захапленне!
Скакаць з кошыка аэрастата куды страшней, чым з люка самалёта, і шматлікім курсантам дапамагаў спачатку інструктар – штурхаў у спіну.
– Я яму сказаў: калі штурхнеш – я табе ў вока дам на зямлі. Усё зраблю сам. І зрабіў. А адзін з нашых лёг на дно кошыка і крычыць: хоць забіце – не магу.
Яго, вядома, не забілі – ціха адлічылі са школы дыверсантаў.
– А Валодзя Дзічкоў разбіўся… Скакалі мы ў той дзень з самалёта. Строп перахапіў яго купал – такое часам бывае. Валодзя адкрыў запасны, але не адкінуў купал ад сябе. Пайшоўшы ўверх, ён абматаўся вакол асноўнага, што не раскрыўся, і ўсё ...
Фёдар Сяргеевіч успамінае: за ўчынкамі курсантаў, за іх паводзінамі пастаянна назіралі афіцэры з боку. Курсанты называлі іх "спадарожнікамі". Падапечных старанна вывучалі.
– Спраўлялі нам выпрабаванні. Напрыклад, гавораць: няма парашутаў, вазьміце ў машыне. Глядзіш, а нумар таго парашута 13, а прозвішча ўкладчыка – Пагіба... Асабліва ўражлівыя шарахаліся. А я ўзяў той парашут і скокнуў. Думаю, адказнікам дзесьці паставілі мінус, а мне плюсік. Шмат чаго было цікавага ў школе дыверсантаў...
Мір
Яго пасляваеннае, мірнае жыццё – гэта цэлы кантынент… У двух словах годна яго не апішаш, ды і ў дзвюх тысячах, мусіць, таксама. Паспрабую расказаць хаця б фрагментарна.
У 1957-м годзе Фёдар Фешчанка зноў пайшоў у райкам партыі: у 1956-м асудзілі культ асобы, можа, там таксама нешта змянілася?
У райкаме ўжо не было адыёзнага Арлова, у кабінетах сядзелі іншыя людзі. На яго пытанні адказалі проста: не бачым праблем, уступайце ў партыю, мы вас падтрымаем. Сын псеўдакулака нарэшце афіцыйна перастаў адказваць за бацьку.
З 1957 па 1963 гг. Фёдар Сяргеевіч працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у інстытуце эканомікі Акадэміі навук БССР. Складанай была работа, але вельмі цікавай, мела прыкладное значэнне. Вывучаючы Данію, Фешчанка ўбачыў: 40% нацыянальнага даходу краіны грунтуюцца на малочнай вытворчасці, 20% – на свінагадоўлі, якая пабудавана на выкарыстанні адходаў малочнай прамысловасці. Гэтыя лічбы ўразілі яго.
Аналітычны склад розуму падштурхнуў уважліва паглядзець на беларускія ўмовы гаспадарання. Разлікі паказалі: малочная прамысловасць у рэспубліцы можа стаць залатой жылай!
Энергічна ўзяўся за дысертацыю. Разлікі, вывады, аргументы ўдала клаліся ў канву працы. Грэла душу перакананне: мая дысертацыя мае прыкладное значэнне, прыбыткі ад малочнай прамысловасці быццам грошы, якія ляжаць у беларусаў прама пад нагамі – дастаткова нагнуцца, каб падняць іх… І галоўнае: у адрозненне ад залатаноснай жылы, рэсурс гэты не бяднее, ён аднаўляльны!
Яго праца завісла ў Маскве. Было падобна на тое, што яе ляніва паклалі там пад сукно: якая яшчэ малочная прамысловасць БССР? Гэта дробна, местачкова!
Прыйшлося аўтару купляць білеты і ехаць у сталіцу, абіваць там парогі, праяўляць настырнасць, даказваць, пераконваць. Часам яму здавалася, што змагаецца з ветракамі...
Адно вялікае навуковае свяціла адсунула працу са словамі: суіскальнік жа географ, пры чым тут малочная прамысловасць?!
– Зноў як у душу плюнулі…
Потым яму вылучылі іншы "забойны" аргумент: у вашай працы – цытаты з прамоў Мікіты Хрушчова, а яны ўжо неактуальны… Адказаў: ды яна ляжыць у вас з той пары, калі гэтыя цытаты ўзносіліся як ісціна ў апошняй інстанцыі. О, як не спадабаўся яго адказ!
І ўсё ж дысертацыя адбылася. Было гэта ў 1963 годзе. Ці быў шчаслівы малады кандыдат навук? Вельмі.
Але ішоў час, а навуковая праца, якая мае прыкладное значэнне, ляжала на паліцы. Не было ні ў рэспубліцы, ні ў вялікай нашай краіне тады чалавека, які думаў бы эканамічнымі катэгорыямі, гаварыў не з паперкі.
Толькі праз тры дзесяцігоддзі запрацавала ўся сукупнасць эканамічных высноў і аргументаў, якія ўзважана былі прыведзены ў працы Ф.С. Фешчанкі, – калі руль кіравання ўзяў у свае рукі першы Прэзідэнт Беларусі А.Г. Лукашэнка.
А ў 1963 годзе, пасля абароны дысертацыі, Фёдара Фешчанку запрасілі на працу ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт.
– Калі б застаўся на ранейшым месцы працы – я і доктарскую абараніў бы, былі ў мяне напрацоўкі, - распавядае Фёдар Сяргеевіч. – Але прапанавалі працу ў БДУ, а заработная плата там – амаль у тры разы вышэй... Ну, як было выстаяць?
Займаў пасаду старшага выкладчыка, дацэнта.
Асобны радок у яго біяграфіі – праца ў 1977-1979 гг. выкладчыкам-кансультантам на Кубе. Прапанавалі паехаць многім. Але калегі забаяліся, адмовіліся ад камандзіроўкі, а сакратар партарганізацыі Фешчанка – рашыўся.
Праз месяц пасля прыбыцця яго выклікалі ў савецкае пасольства: прапануем вам заняць пасаду кіраўніка групы адукацыі савецкіх спецыялістаў у Рэспубліцы Куба. 42 чалавекі былі ў рэзерве ў кіраўніцтва, а выбралі, прыгледзеўшыся, мінчаніна Фёдара Фешчанку. Ён быў больш надзейны, харызматычны. Выкладаў, дапамагаў універсітэту ствараць кафедру, быў саветнікам рэктара.
У 2000-2002 гг. Фёдар Сяргеевіч займаў пасаду прафесара кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта БДУ.
– У мяне не было дрэнных студэнтаў! Калі студэнт дрэнны – значыць, не навучылі вучыцца. Так навучы, дапамажы яму падняцца!
Многія гады Фёдар Сяргеевіч прысвяціў падрыхтоўцы кадраў вышэйшай кваліфікацыі. У 1980-1995 гг. быў вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый.
І яшчэ ён удзельнічаў у падрыхтоўцы… турыстычных кадраў. З 1962 года ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. Спорт па-ранейшаму не быў для яго апошняй справай у жыцці.
Пасля завяршэння працоўнай дзейнасці ў 2002 годзе дзесяць гадоў працаваў у камерцыйных ВНУ краіны, у тым ліку ў інстытуце правазнаўства, дзе выкладаў дысцыпліну "Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны".
Пачалося з таго, што ў адной прыватнай вышэйшай навучальнай установе ніхто не ўзяўся чытаць курс лекцый "Канкурэнтная стратэгія на сусветных рынках". Калегі ўспомнілі пра Фешчанку, патэлефанавалі: можа, возьмецеся, Фёдар Сяргеевіч?
– Вазьмуся! Гэта ж маё – эканамічная геаграфія замежных дзяржаў!
Кадравы орган ВНУ прапанаваў запоўніць трафарэтную анкету.
– Ёсць там графа пра ўзрост. Думаю, навошта палохаць кадравіка лічбамі 77? Схітраваў няшмат, напісаў лічбы 65. Так і выкладаў да 86 гадоў…
...Гаспадар гасцінай прытаміўся, расказваючы мне сваё векавое жыццё. Цяжкім выдалася ХХ стагоддзе, нялёгкім склаўся і лёс Ф.С. Фешчанкі. Стагоддзе адбілася ў ім як у люстэрку. Усе бедствы і нягоды стагоддзя прайшлі праз яго жыццё і душу.
Кажу субяседніку: час мне і гонар ведаць, Фёдар Сяргеевіч. І дэманстратыўна закрываю блакнот.
Але дзед Фешчанка лічыць патрэбным дадаць:
– Усе дзеці – тры сыны і дачка – пры мне, па замежжах шчасця не шукаюць. На плошчу буяніць не хадзілі.
Развітваемся. Я звяртаю ўвагу на невялікія гантэлі, што сціпла ляжаць за вялікімі.
– Фёдар Сяргеевіч, а вось тыя, маленькія, – яны чые?
– Вунь тыя? А, гэта на будучыню. Гадоў праз пяць, можа, спатрэбяцца, - і весела, заразліва засмяяўся.
Капітан у адстаўцы Фёдар Фешчанка з бою яшчэ не выйшаў!
Многіх гадоў Вам, паважаны Фёдар Сяргеевіч!
Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
