Узрываў масты і тапіў нямецкія судны: беларускія паходы Сідара Каўпака
© Sputnik / Ольга Ландер
Падпісацца
Сідар Арцёмавіч Каўпак вядомы найперш як кіраўнік аднаго з самых баяздольных фарміраванняў партызан на тэрыторыі Украіны, але ў летапісе яго атрада ёсць і беларускі след.
Каўпакаўцы правялі некалькі паспяховых паходаў па тэрыторыі Беларусі. Яны захапілі Лоеў, разграміўшы нямецкі гарнізон, узрывалі масты і не дазволілі нацыстам наладзіць суднаходства па Прыпяці.
Атрад Каўпака вызначаўся строгай дысцыплінай і дзерзкімі аперацыямі ў тыле ворага. Нацысты вымушаны былі адпраўляць войскі на знішчэнне каўпакаўцаў, здымаючы іх з перадавой.
Пра дзерзкія рэйды ў Беларусі і іх вынікі Sputnik пагаварыў са старшым выкладчыкам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ Сяргеем Каўнам.
Старшы выкладчык кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ Сяргей Каўн
© Sputnik / Александр Жибуль
Рэйдавая тактыка
Сідар Арцёмавіч Каўпак да 1941-га быў ужо вопытным камандзірам. За яго плячамі – вопыт Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў.
Незадоўга да нападзення нацысцкай Германіі Сідар Арцёмавіч прайшоў курсы падрыхтоўкі партызан.
"Там у аснове разглядалі тактыку вайны 1812 года, менавіта адтуль узялі прынцыпы мабільнасці атрадаў, знакамітыя рэйды. Вялікая ўвага надавалася арганізацыйным пытанням фарміравання атрадаў у строгай сакрэтнасці, іх забеспячэння", - распавядае Каўн.
Акрамя таго, у адрозненне ад беларускіх партызанскіх камандзіраў, якім прыйшлося фарміраваць атрады на пяты дзень вайны, у Каўпака быў час падрыхтавацца да канца жніўня.
Вялікая Айчынная вайна 1941-1945 гг. Партызанская дывізія Сідара Каўпака на баявым заданні
© Sputnik / Леонид Коробов
Па словах гісторыка, спачатку атрад налічваў дзясятак байцоў, але даволі хутка разросся. Напрыклад, на беларускім этапе ён налічваў каля паўтары тысячы партызан.
Пры гэтым стандартныя фарміраванні налічвалі 150-200 чалавек. Буйному злучэнню складаней манеўраваць. Тут таксама праяўляўся палкаводчы геній Сідара Арцёмавіча.
Калі неабходна, каўпакаўцы збіраліся, наносілі ўдар, потым зноў рассыпаліся. Тактыка была завязана на аўтаномнасці і каардынацыі.
"Неабходна паўтары-дзве тысячы байцоў для аперацыі, яны збіраліся асобнымі групамі. Калі ўсе збіраліся, то калоны часам расцягваліся кіламетраў на пяць-шэсць, а то і на дзевяць. Каб не прыцягваць увагу, у наваколлях праводзіліся дыверсіі, на іх і адцягваліся немцы", - тлумачыць гісторык.
Вялікая Айчынная вайна 1941-1945 гг. Кадр з фільма "Великая победа советского народа", студыя ЦСДФ (РЦСДФ), 1961 год, рэж. Ф.Кісялёў. Партызаны з атрада Каўпака на адпачынку
© Sputnik / РИА Новости
Дзерзкія ўдары
Атрад Каўпака ў лістападзе 1942-га фарсіруе Днепр у раёне Лоева, разбівае нямецкі гарнізон і захоплівае горад. Партызаны рухаюцца далей, да іх актыўна далучалася мясцовае насельніцтва.
"Мэта гэтага паходу была канкрэтная – актывізаваць партызанскі рух на тэрыторыі паўднёвай Беларусі і паўночнай Украіны, на Палессі, дзе была вельмі няпростая сітуацыя. Там дзейнічалі розныя партызанскія сілы, але не савецкія. Напрыклад, вядомая Палеская сеча, у якой потым Каўпаку давялося сустрэцца з людзьмі Тараса Бараўца або "Бульбы". Гэтая структура фармальна належала арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў", - распавядае Каўн.
Справа ў тым, што ў стане ўкраінскіх нацыяналістаў не было адзінства. Дзейнічалі бандэраўцы, іх узначальваў Сцяпан Бандэра, былі мельнікаўцы, якімі кіраваў Андрэй Мельнік.
Вялікая Айчынная вайна 1841-1945 гг. Партызанская дывізія імя двойчы Героя Савецкага Саюза С. А. Каўпака праходзіць па вуліцы сяла падчас баявога паходу
© Sputnik / Александр Устинов
"Яны непрымірыма адзін да аднаго ставіліся. Нярэдкія былі і сутычкі паміж імі. У Каўпака быў такі момант, калі з бандэраўцамі дамовіўся на праход, а вось з мельнікаўцамі прыйшлося ваяваць і знішчыць", - дадае гісторык.
Акрамя актывізацыі партызанскага руху была і іншая мэта – знішчэнне камунікацый. Праз Палессе праходзілі буйныя чыгуначныя пуці, па якіх нацысты забяспечвалі свае групоўкі войск пад Сталінградам і Ржэвам.
"Атрад Каўпака павінен быў дзейнічаць на стыку Украіны і Беларусі ў дачыненні да буйных чыгуначных аб’ектаў, шашэйных дарог. Ішоў 1942 год – гэта бітва пад Сталінградам, акружэнне нямецкай арміі. Нацысты актыўна перакідвалі тэхніку, узбраенне, каб дэблакіраваць свае войскі. Тут важна было якраз закрыць гэтую частку чыгункі, адцягнуць частку войск. З гэтай задачай паспяхова справіўся Каўпак", - распавядае Каўн.
Каўпакаўская сталіца
Паводле яго слоў, нацысты ў паляванні за партызанскім атрадам часта здымалі з фронту падраздзяленні. Каўпак уносіў хаос у тыл праціўніка і нават ненадоўга асеў у сяле Глушковічы ў Лельчыцкім раёне. Там партызаны стаялі каля месяца, а населены пункт стаў каўпакаўскай сталіцай.
Там працавалі радыёстанцыя, друкарня, туды ж прыбывалі разведгрупы з Палескай, Жытомірскай, Ровенскай, Валынскай абласцей, у тым ліку і разведгрупа з Пінскага злучэння Васіля Каржа.
Нацысты ў снежні 1942-га пачалі маштабнае наступленне на Глушковічы. Партызаны нанеслі праціўніку велізарную шкоду, але панеслі страты і вымушаны былі адступіць, змяніўшы месца дыслакацыі. Пасля сыходу з Глушковічаў злучэнне перагрупавалася і ўжо вясной 1943 года нанесла новы ўдар – на гэты раз па рачных камунікацыях праціўніка.
Вялікая Айчынная вайна 1941-1945 гг. Партызанскае злучэнне Сідара Каўпака ў вызваленым сяле
© Sputnik / Леонид Коробов
Тапіў судны на Прыпяці
Адна з самых гучных аперацый легендарнага партызанскага атрада – патапленне суднаў на Прыпяці. Немцы 6 красавіка 1943 года паспрабавалі наладзіць навігацыю па рацэ. Атрад Каўпака каля вёскі Даўляды знішчыў першы караван суднаў: буксір і пяць барж. Затым партызаны ўчынілі яшчэ некалькі засад, у выніку якіх было патоплена 15 нямецкіх суднаў. Дзякуючы гэтым ударам наладзіць суднаходства немцам не ўдалося.
"У немцаў былі параходы, баржы, на якіх яны перавозілі прадукты, боепрыпасы. Каўпак сарваў гэтыя планы, зрабіўшы берагавыя засады. Гэта быў, вядома, вельмі моцны ўдар. Трэба разумець, што партызаны падрывалі масты, рэкі былі натуральнымі артэрыямі, па якіх можна было везці нешта. І тут Сідар Арцёмавіч гэтую магчымасць прыняў", - падкрэслівае гісторык.
Да таго ж нацысты не адчувалі сябе ў бяспецы нават у глыбокім тыле на тэрыторыі Украіны і Беларусі.
Вялікая Айчынная вайна 1941-1945 гг. Камандзір партызанскага злучэння Сідар Коўпак на камандным пункце вядзе назіранне за праціўнікам
© Sputnik / Леонид Коробов
Вынікі паходаў
Каўпакаўцы нечакана наносілі цэлы шэраг удараў, пераадольваючы вялізныя адлегласці. "Важна было паказаць, што немцы нідзе не будуць спакойна сябе адчуваць. І гэта яшчэ больш ярка потым выявілася падчас Карпацкага паходу, калі немцы зусім не чакалі ўбачыць партызан у Карпатах, на тэрыторыі Заходняй Украіны. Ствараліся ачагі супраціўлення, патрыёты аб’ядноўваліся. Толькі падчас рэйдаў Каўпака было захоплена 39 населеных пунктаў, знішчана велізарная частка праціўніка", - адзначае гісторык.
Ён звяртае ўвагу на тое, што побач з каўпакаўцамі дзейнічалі атрады Навумава і Сабурава. "Яны часта каапераваліся і наносілі ўдары з розных месцаў, уносячы хаос у шэрагі праціўніка. Каўпак асабіста сустракаўся са шматлікімі камандзірамі, наладжваў узаемадзеянне", – дадае Каўн.
Сідар Арцёмавіч Каўпак, двойчы Герой Савецкага Саюза, генерал-маёр
© Sputnik / Давид Шоломович
З надыходам савецкіх войск (аперацыя "Баграціён") партызаны ўліваліся ў рэгулярныя часці Чырвонай арміі.
"Партызанскія рэйды Каўпака адыгралі вялікую ролю: гэта і актывізацыя партызанскага руху на Палессі, інфармаванне насельніцтва, прапагандысцкая праца. Вельмі вялікія страты былі нанесены немцам у жывой сіле і тэхніцы", - дадае Каўн.
Ён адзначае, што беларускія паходы партызанскага генерала пакуль мала вывучаны, бо ён лічыўся ўкраінскім героем, але гэтая тэма ўсё больш цікавіць айчынных вучоных.
Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
.jpg){kind=link}