Ваенны друк: партызанскія блогі і старая арфаграфія
Ваенны друк: партызанскія блогі і старая арфаграфія
Sputnik Беларусь
Любая інфармацыя з "вялікай зямлі" і ад партызан у гады ВАВ была для жыхароў акупіраванай Беларусі як глыток паветра, гэта даказвала – ворагу даецца адпор. 09.05.2026, Sputnik Беларусь
Нямецкія захопнікі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прыклалі максімум намаганняў да таго, каб апусціць насельніцтва акупіраванай Беларусі ў інфармацыйны вакуум. Не здаў радыёпрыёмнік – расстрэл, знайшлі савецкую лістоўку – у засценкі. Аднак з першых дзён вайны ім процідзейнічаў падпольны, а пасля і афіцыйны друк СССР.Карэспандэнт Sputnik пагартаў газеты часоў ВАВ і самвыдавецкія часопісы партызан, каб даведацца, як змагалася друкаванае слова.Усё спачаткуДзяржаўнае выдавецтва БССР (цяпер гэта выдавецтва "Беларусь") у пачатку 1941 года адзначыла сваё 20-годдзе. Тады яго супрацоўнікі яшчэ не ведалі, што хутка камусьці з іх давядзецца сысці на фронт, а камусьці – эвакуіравацца ў Маскву.Пасля вераломнага нападзення фашысцкай Германіі на Савецкі Саюз большасць рэдакцыйных работнікаў паспелі выехаць з Мінска, які ўжо на другі дзень вайны, 23 чэрвеня, падвергся бамбардзіроўкам. У гэтай сітуацыі немагчыма было вывезці абсталяванне, і фактычна ўся матэрыяльная база выдавецтва была знішчана.У Маскве прыйшлося пачынаць усё з нуля. Пастанова ЦК Кампартыі Беларусі (КПБ) аб аднаўленні працы выдавецтва з’явілася толькі ў кастрычніку 1942 года, там указвалася і назва – "Совецкая Беларусь". Менавіта так выглядала першае слова ў тагачаснай беларускай арфаграфіі.Тады выдавецтва складалася з дзве рэдакцыі: палітычнай і мастацкай літаратуры. Штат зацвердзілі невялікі – 23 чалавекі, але і яго ўкамплектаваць атрымалася не адразу – кадраў не хапала. Кіраўніком прызначылі Кандрата Крапіву, галоўным па палітыцы – дэмабілізаванага з фронту ў лістападзе 1942 года літаратара і перакладчыка Ілью Гурскага, а галоўным па мастацкай літаратуры – адкліканага з арміі Петруся Броўку.За 1943 супрацоўнікаў дадалося. Працы хапала. Трэба было выдаваць і лістоўкі, і брашуры "з колаў" аб героях вайны, і апавяданні, і вершы. Да таго ж у пачатку 1943-га адбыўся стратэгічны пералом у вайне – Сталінградская бітва, і трэба было рыхтавацца да вызвалення БССР – у прыватнасці, друкаваць новыя школьныя падручнікі.Усё гэта ўскладнялася адсутнасцю ў "Совецкай Беларусi" ў Маскве сваёй друкарні. Выдавецтву перадалі паліграфічныя базы "Известий" і "Красного пролетария", але гэта не вырашала ўсіх праблем – не было набораў беларускіх шрыфтоў, аднак з часам пытанне вырашылі.У тыле ворагаУ Маскве выпускалі і "звычайную" літаратуру, і матэрыялы для закідвання ў акупіраваную Беларусь. Любая інфармацыя з "вялікай зямлі" была для жыхароў рэспублікі чымсьці асаблівым – прыёмнікі былі забаронены, а непадпарадкаванне жорстка каралася.Цікава, што ў лістоўках савецкая ўлада звярталася не толькі да сваіх – была і прапаганда для ваеннапалонных, якія схіліліся да супрацоўніцтва з гітлераўцамі. Пасля доўгага тэкста з абвінавачаннем у баязлівасці і здрадзе размяшчаўся заклік змяніць сваё рашэнне і ісці ў партызаны, каб знішчаць ворага."Яшчэ не позна. Адмоўцеся ад ролі памагатых нямецкіх катаў. Забівайце фашыстаў і са зброяй у руках ідзіце да партызан", - гаварылася ў лістоўках.Былі і лістоўкі, адрасаваныя чыгуначнікам, якія не паспелі пакінуць захопленыя тэрыторыі і па факце таксама сталі калабарацыяністамі. У гэтых лістоўках не было абвінавачанняў у здрадзе – выкарыстоўваўся іншы падыход.Тэкст адной з іх выглядаў так: "Застаўшыся ў тыле ў немцаў, працягвай барацьбу з заклятым ворагам. Калі ты не сышоў у партызанскі атрад, калі немцы прымусілі цябе працаваць, заўсёды і ўсюды памятай аб святым абавязку патрыёта – НА КОЖНЫМ КРОКУ ПОМСЦІ НЯМЕЦКІМ АКУПАНТАМ".Асобная прапаганда была і для тых, хто стаў грамадзянскім служачым у дапаможных органах акупантаў. Гэта старасты, супрацоўнікі упраў і іншыя. Змест падобных лістовак уключаў абвінаваўчую частку, але ўсё ж асноўны ўпор быў зроблены на тое, што немцы прымусілі гэтых людзей служыць сабе праз падман і пагрозы.Адна з такіх лістовак была складзена ўжо пасля перамогі Чырвонай арміі ў Сталінградскай бітве і прарыву блакады Ленінграда. Гэтыя і іншыя падзеі пералічаны ў тэксце, а стараст папярэджваюць, што хутка будзе вызвалена і БССР, і ў іх няма іншага выйсця, акрамя як пачаць працаваць на сваіх і супраць ворага – толькі ў гэтым выпадку будзе дараванне.Прычым гэта не ананімны заклік, а практычна афіцыйны дакумент. Пад ім стаяць імёны кіраўнікоў БССР, у тым ліку сакратара ЦК КПБ Панцеляймона Панамарэнкі, і старшыні рэспубліканскага Саўнаркама (урада) Івана Былінскага.Навошта забіваеце братоўСярод лістовак, якія выдаваліся "Совецкай Беларусью" ў Маскве і падпольнымі друкарнямі ў БССР, былі звароты да баявых падраздзяленняў калабарацыяністаў. Напрыклад, да гэтак званай "брыгады Камінскага". Яна падпарадкоўвалася СС і ўваходзіла ў "Рускую вызваленчую народную армію" – адзін з праектаў гітлераўцаў.На чале брыгады стаяў этнічны паляк Браніслаў Камінскі, які жыў у Расійскай Імперыі, а потым знайшоў сябе ў Савецкай Расіі і нават служыў у Чырвонай арміі. За крытычнае стаўленне да калгасаў быў сасланы ў Сібір, аднак неўзабаве яму дазволілі вярнуцца ў еўрапейскую частку СССР.Камінскі асеў у адным з раёнаў Арлоўскай вобласці (цяпер гэта частка Бранскай вобласці). Менавіта там немцы стварылі падчас акупацыі марыянетачную рускую аўтаномію – Лакоцкае самакіраванне, у працы якога актыўна ўдзельнічаў Камінскі. У 1943 годзе праз наступленне савецкіх войск ён са сваімі байцамі перайшоў на тэрыторыю БССР."Па загадзе нямецкіх фашыстаў вы паліце вёскі, тысячамі знішчаеце жанчын, дзяцей і старых, дапамагаеце немцам рабаваць сваю Радзіму. Ваша барацьба супраць партызан ёсць злачынства перад народам", - гаварылася ў лістоўцы, адрасаванай баевікам Камінскага.У ёй жа ім прапаноўвалася, пакуль не позна, пераходзіць на бок партызан.Як вядома, далёка не ўсе ўдзельнікі брыгады пачулі гэты заклік. Пазней большасць іх была знішчана і захоплена ў палон партызанамі ў Віцебскай вобласці.Астатнія калабарацыяністы прыцягваліся немцамі да падаўлення паўстанняў у Польшчы і Славакіі. Многія скончылі жыццё ў лагерах або былі пакараны.Аналагічны лёс аказаўся і ў літоўскіх калабарацыяністаў. Вядома, хтосьці з іх паспеў схавацца ў заходніх краінах пасля вайны, як "мінскі мяснік" Антанас Імпулявічус, але іншыя пайшлі пад суд. Аб тым, што так будзе, іх папярэджвалі ў сваёй лістоўцы беларускія партызаны.У тэксце паслання прыбалтам нагадвалася, што многія іх суайчыннікі пацярпелі ад гітлераўцаў, у тым ліку сагнаны на прымусовыя работы ў Германію. У ім таксама змяшчаўся заклік спыніць супрацоўніцтва з немцамі і ісці ў партызанскія атрады."Пераходзьце групамі і паасобку", - гаварылася ў лістоўцы.Партызанскія блогіПартызаны ў гады ВАВ выдавалі не толькі лістоўкі, але і цэлыя часопісы, прычым яны былі як надрукаванымі на пішучай машынцы, так і рукапіснымі.Так, легендарная "Брыгада Дзядзькі Колі" (на самай справе камандзіра звалі Пётр Лапацін) выдавала часопіс "Книга подарков Матери-Родине". Гэта былі публічныя справаздачы аб паспяховых аперацыях. Адна з заметак звалася "Узарвалі аўтамашыну"."Мы прыйшлі ў шэрагі народных мсціўцаў-партызан Беларусі, каб змагацца супраць нямецкіх захопнікаў і знішчаць іх усюды і паўсюль. 25 лістапада 1943 г. у засадзе знішчылі супрацьтанкавай гранатай адну аўтамашыну з жывой сілай. Гранату кідаў партызан Іван Еўдакімкаў", - гаворыцца ў заметцы.Пад заметкай стаяць подпісы чатырох партызан – маўляў, за свае словы адказваем, хоць такія "аўтографы" неслі велізарную пагрозу аўтарам."Звязда"Не менш рызыкавалі супрацоўнікі падпольных рэдакцый і друкарань. Як вядома, адна з такіх была ў Мінску. У сталіцы наладзілі выпуск газеты "Звязда". Тады гэта быў орган ЦК КПБ і падпольнага Мінскага абкама партыі. На жаль, многія са стваральнікаў гэтай газеты былі раскрыты і забіты акупантамі. У Мінску на плошчы Незалежнасці каля Чырвонага касцёла ёсць сціплы мемарыяльны знак у памяць аб журналістах-падпольшчыках.Нумары "Звязды" былі памерам крыху больш за фармат А4. Выпуск быў адным такім лістом, а матэрыялы друкаваліся з двух бакоў. З іх можна было даведацца пра тое, якія загады даваў Сталін высокапастаўленым ваенным. Былі там і зводкі Саўінфармбюро. Дарэчы, менавіта гэтая арганізацыя – "продак" міжнароднай медыягрупы "Россия сегодня", куды ўваходзіць Sputnik Беларусь.У нумары ад 20 лістапада 1943 года паведамлялася, напрыклад, аб перамогах Беларускага фронту ў Гомельска-Рэчыцкай наступальнай аперацыі. Чытачы маглі зразумець, што поўнае вызваленне БССР – справа найбліжэйшай будучыні. Паведамляла "Звязда" і аб поспехах партызан.Нумар 2 "Звязды", які выйшаў у жніўні 1942 года, прынёс сумную вестку аб смерці паэта Янкі Купалы. Падрабязнасці не раскрываліся.У тым жа нумары быў вялікі матэрыял аб падрыхтоўцы заходнімі краінамі другога фронту. Казалася, што разам з саюзнікамі СССР складае армію ў 50 мільёнаў салдат, аснашчаную 110 тысячамі самалётаў, 90 тысячамі гармат і іншым узбраеннем."Оканне"Як ужо адзначалася, лістоўкі і газеты ваенных гадоў неслі водгалас старой мовы. Арфаграфія была іншая. Напрыклад, у рускамоўных тэкстах можна сустрэць слова "белоруссы", а ў беларускіх "Лёндан" замест "Лондан".Таксама ёсць нямала слоў, дзе тады пісалі "о", а зараз пішуць "а": "совецкі", "супроць", "пролетарыi" і гэтак далей. Пазней, пасля публікацыі арфаграфічных правіл 1959 года, гэтае "оканне" знікла.Гэтыя дакументы эпохі не толькі адлюстроўваюць гістарычныя і моўныя рэаліі тых гадоў. Для нас яны здольны ажывіць мінулае, што асабліва актуальна ў майскія дні, калі мы ўспамінаем і прыватныя гісторыі сваякоў, і агульныя вехі, важныя для гісторыі краіны.Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
Любая інфармацыя з "вялікай зямлі" і ад партызан у гады ВАВ была для жыхароў акупіраванай Беларусі як глыток паветра, гэта даказвала – ворагу даецца адпор.
Нямецкія захопнікі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прыклалі максімум намаганняў да таго, каб апусціць насельніцтва акупіраванай Беларусі ў інфармацыйны вакуум. Не здаў радыёпрыёмнік – расстрэл, знайшлі савецкую лістоўку – у засценкі. Аднак з першых дзён вайны ім процідзейнічаў падпольны, а пасля і афіцыйны друк СССР.
Карэспандэнт Sputnik пагартаў газеты часоў ВАВ і самвыдавецкія часопісы партызан, каб даведацца, як змагалася друкаванае слова.
Усё спачатку
Дзяржаўнае выдавецтва БССР (цяпер гэта выдавецтва "Беларусь") у пачатку 1941 года адзначыла сваё 20-годдзе. Тады яго супрацоўнікі яшчэ не ведалі, што хутка камусьці з іх давядзецца сысці на фронт, а камусьці – эвакуіравацца ў Маскву.
Пасля вераломнага нападзення фашысцкай Германіі на Савецкі Саюз большасць рэдакцыйных работнікаў паспелі выехаць з Мінска, які ўжо на другі дзень вайны, 23 чэрвеня, падвергся бамбардзіроўкам. У гэтай сітуацыі немагчыма было вывезці абсталяванне, і фактычна ўся матэрыяльная база выдавецтва была знішчана.
У Маскве прыйшлося пачынаць усё з нуля. Пастанова ЦК Кампартыі Беларусі (КПБ) аб аднаўленні працы выдавецтва з’явілася толькі ў кастрычніку 1942 года, там указвалася і назва – "Совецкая Беларусь". Менавіта так выглядала першае слова ў тагачаснай беларускай арфаграфіі.
Тады выдавецтва складалася з дзве рэдакцыі: палітычнай і мастацкай літаратуры. Штат зацвердзілі невялікі – 23 чалавекі, але і яго ўкамплектаваць атрымалася не адразу – кадраў не хапала. Кіраўніком прызначылі Кандрата Крапіву, галоўным па палітыцы – дэмабілізаванага з фронту ў лістападзе 1942 года літаратара і перакладчыка Ілью Гурскага, а галоўным па мастацкай літаратуры – адкліканага з арміі Петруся Броўку.
За 1943 супрацоўнікаў дадалося. Працы хапала. Трэба было выдаваць і лістоўкі, і брашуры "з колаў" аб героях вайны, і апавяданні, і вершы. Да таго ж у пачатку 1943-га адбыўся стратэгічны пералом у вайне – Сталінградская бітва, і трэба было рыхтавацца да вызвалення БССР – у прыватнасці, друкаваць новыя школьныя падручнікі.
Усё гэта ўскладнялася адсутнасцю ў "Совецкай Беларусi" ў Маскве сваёй друкарні. Выдавецтву перадалі паліграфічныя базы "Известий" і "Красного пролетария", але гэта не вырашала ўсіх праблем – не было набораў беларускіх шрыфтоў, аднак з часам пытанне вырашылі.
У тыле ворага
У Маскве выпускалі і "звычайную" літаратуру, і матэрыялы для закідвання ў акупіраваную Беларусь. Любая інфармацыя з "вялікай зямлі" была для жыхароў рэспублікі чымсьці асаблівым – прыёмнікі былі забаронены, а непадпарадкаванне жорстка каралася.
Цікава, што ў лістоўках савецкая ўлада звярталася не толькі да сваіх – была і прапаганда для ваеннапалонных, якія схіліліся да супрацоўніцтва з гітлераўцамі. Пасля доўгага тэкста з абвінавачаннем у баязлівасці і здрадзе размяшчаўся заклік змяніць сваё рашэнне і ісці ў партызаны, каб знішчаць ворага.
"Яшчэ не позна. Адмоўцеся ад ролі памагатых нямецкіх катаў. Забівайце фашыстаў і са зброяй у руках ідзіце да партызан", - гаварылася ў лістоўках.
Былі і лістоўкі, адрасаваныя чыгуначнікам, якія не паспелі пакінуць захопленыя тэрыторыі і па факце таксама сталі калабарацыяністамі. У гэтых лістоўках не было абвінавачанняў у здрадзе – выкарыстоўваўся іншы падыход.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
Тэкст адной з іх выглядаў так: "Застаўшыся ў тыле ў немцаў, працягвай барацьбу з заклятым ворагам. Калі ты не сышоў у партызанскі атрад, калі немцы прымусілі цябе працаваць, заўсёды і ўсюды памятай аб святым абавязку патрыёта – НА КОЖНЫМ КРОКУ ПОМСЦІ НЯМЕЦКІМ АКУПАНТАМ".
Асобная прапаганда была і для тых, хто стаў грамадзянскім служачым у дапаможных органах акупантаў. Гэта старасты, супрацоўнікі упраў і іншыя. Змест падобных лістовак уключаў абвінаваўчую частку, але ўсё ж асноўны ўпор быў зроблены на тое, што немцы прымусілі гэтых людзей служыць сабе праз падман і пагрозы.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
Адна з такіх лістовак была складзена ўжо пасля перамогі Чырвонай арміі ў Сталінградскай бітве і прарыву блакады Ленінграда. Гэтыя і іншыя падзеі пералічаны ў тэксце, а стараст папярэджваюць, што хутка будзе вызвалена і БССР, і ў іх няма іншага выйсця, акрамя як пачаць працаваць на сваіх і супраць ворага – толькі ў гэтым выпадку будзе дараванне.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
Прычым гэта не ананімны заклік, а практычна афіцыйны дакумент. Пад ім стаяць імёны кіраўнікоў БССР, у тым ліку сакратара ЦК КПБ Панцеляймона Панамарэнкі, і старшыні рэспубліканскага Саўнаркама (урада) Івана Былінскага.
Навошта забіваеце братоў
Сярод лістовак, якія выдаваліся "Совецкай Беларусью" ў Маскве і падпольнымі друкарнямі ў БССР, былі звароты да баявых падраздзяленняў калабарацыяністаў. Напрыклад, да гэтак званай "брыгады Камінскага". Яна падпарадкоўвалася СС і ўваходзіла ў "Рускую вызваленчую народную армію" – адзін з праектаў гітлераўцаў.
На чале брыгады стаяў этнічны паляк Браніслаў Камінскі, які жыў у Расійскай Імперыі, а потым знайшоў сябе ў Савецкай Расіі і нават служыў у Чырвонай арміі. За крытычнае стаўленне да калгасаў быў сасланы ў Сібір, аднак неўзабаве яму дазволілі вярнуцца ў еўрапейскую частку СССР.
Камінскі асеў у адным з раёнаў Арлоўскай вобласці (цяпер гэта частка Бранскай вобласці). Менавіта там немцы стварылі падчас акупацыі марыянетачную рускую аўтаномію – Лакоцкае самакіраванне, у працы якога актыўна ўдзельнічаў Камінскі. У 1943 годзе праз наступленне савецкіх войск ён са сваімі байцамі перайшоў на тэрыторыю БССР.
"Па загадзе нямецкіх фашыстаў вы паліце вёскі, тысячамі знішчаеце жанчын, дзяцей і старых, дапамагаеце немцам рабаваць сваю Радзіму. Ваша барацьба супраць партызан ёсць злачынства перад народам", - гаварылася ў лістоўцы, адрасаванай баевікам Камінскага.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
У ёй жа ім прапаноўвалася, пакуль не позна, пераходзіць на бок партызан.
Як вядома, далёка не ўсе ўдзельнікі брыгады пачулі гэты заклік. Пазней большасць іх была знішчана і захоплена ў палон партызанамі ў Віцебскай вобласці.
Астатнія калабарацыяністы прыцягваліся немцамі да падаўлення паўстанняў у Польшчы і Славакіі. Многія скончылі жыццё ў лагерах або былі пакараны.
Аналагічны лёс аказаўся і ў літоўскіх калабарацыяністаў. Вядома, хтосьці з іх паспеў схавацца ў заходніх краінах пасля вайны, як "мінскі мяснік" Антанас Імпулявічус, але іншыя пайшлі пад суд. Аб тым, што так будзе, іх папярэджвалі ў сваёй лістоўцы беларускія партызаны.
У тэксце паслання прыбалтам нагадвалася, што многія іх суайчыннікі пацярпелі ад гітлераўцаў, у тым ліку сагнаны на прымусовыя работы ў Германію. У ім таксама змяшчаўся заклік спыніць супрацоўніцтва з немцамі і ісці ў партызанскія атрады.
"Пераходзьце групамі і паасобку", - гаварылася ў лістоўцы.
Партызанскія блогі
Партызаны ў гады ВАВ выдавалі не толькі лістоўкі, але і цэлыя часопісы, прычым яны былі як надрукаванымі на пішучай машынцы, так і рукапіснымі.
Так, легендарная "Брыгада Дзядзькі Колі" (на самай справе камандзіра звалі Пётр Лапацін) выдавала часопіс "Книга подарков Матери-Родине". Гэта былі публічныя справаздачы аб паспяховых аперацыях. Адна з заметак звалася "Узарвалі аўтамашыну".
"Мы прыйшлі ў шэрагі народных мсціўцаў-партызан Беларусі, каб змагацца супраць нямецкіх захопнікаў і знішчаць іх усюды і паўсюль. 25 лістапада 1943 г. у засадзе знішчылі супрацьтанкавай гранатай адну аўтамашыну з жывой сілай. Гранату кідаў партызан Іван Еўдакімкаў", - гаворыцца ў заметцы.
Пад заметкай стаяць подпісы чатырох партызан – маўляў, за свае словы адказваем, хоць такія "аўтографы" неслі велізарную пагрозу аўтарам.
"Звязда"
Не менш рызыкавалі супрацоўнікі падпольных рэдакцый і друкарань. Як вядома, адна з такіх была ў Мінску. У сталіцы наладзілі выпуск газеты "Звязда". Тады гэта быў орган ЦК КПБ і падпольнага Мінскага абкама партыі. На жаль, многія са стваральнікаў гэтай газеты былі раскрыты і забіты акупантамі. У Мінску на плошчы Незалежнасці каля Чырвонага касцёла ёсць сціплы мемарыяльны знак у памяць аб журналістах-падпольшчыках.
Нумары "Звязды" былі памерам крыху больш за фармат А4. Выпуск быў адным такім лістом, а матэрыялы друкаваліся з двух бакоў. З іх можна было даведацца пра тое, якія загады даваў Сталін высокапастаўленым ваенным. Былі там і зводкі Саўінфармбюро. Дарэчы, менавіта гэтая арганізацыя – "продак" міжнароднай медыягрупы "Россия сегодня", куды ўваходзіць Sputnik Беларусь.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
У нумары ад 20 лістапада 1943 года паведамлялася, напрыклад, аб перамогах Беларускага фронту ў Гомельска-Рэчыцкай наступальнай аперацыі. Чытачы маглі зразумець, што поўнае вызваленне БССР – справа найбліжэйшай будучыні. Паведамляла "Звязда" і аб поспехах партызан.
Нумар 2 "Звязды", які выйшаў у жніўні 1942 года, прынёс сумную вестку аб смерці паэта Янкі Купалы. Падрабязнасці не раскрываліся.
Фотакопія з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
У тым жа нумары быў вялікі матэрыял аб падрыхтоўцы заходнімі краінамі другога фронту. Казалася, што разам з саюзнікамі СССР складае армію ў 50 мільёнаў салдат, аснашчаную 110 тысячамі самалётаў, 90 тысячамі гармат і іншым узбраеннем.
"Оканне"
Як ужо адзначалася, лістоўкі і газеты ваенных гадоў неслі водгалас старой мовы. Арфаграфія была іншая. Напрыклад, у рускамоўных тэкстах можна сустрэць слова "белоруссы", а ў беларускіх "Лёндан" замест "Лондан".
Таксама ёсць нямала слоў, дзе тады пісалі "о", а зараз пішуць "а": "совецкі", "супроць", "пролетарыi" і гэтак далей. Пазней, пасля публікацыі арфаграфічных правіл 1959 года, гэтае "оканне" знікла.
Гэтыя дакументы эпохі не толькі адлюстроўваюць гістарычныя і моўныя рэаліі тых гадоў. Для нас яны здольны ажывіць мінулае, што асабліва актуальна ў майскія дні, калі мы ўспамінаем і прыватныя гісторыі сваякоў, і агульныя вехі, важныя для гісторыі краіны.
