23:59 22 верасня 2019
«Радыё Sputnik»
  • USD2.04
  • EUR2.26
  • 100 RUB3.20
Гуканне вясны

ЦТ па беларускай мове: марфемная будова слова

© Sputnik Альфрэд Мікус
Культура
Атрымаць кароткую спасылку
Вучым беларускую мову (49)
8830

Рыхтуйцеся да цэнтралізаванага тэсціравання па беларускай мове разам са Sputnik.

Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаецца састаў слоў і спосабы іх утварэння, называецца словаўтварэнне.

Марфема – гэта найменьшая частка слова, якая мае лексічнае або граматычнае значэнне.

Словы, якія могуць змяняцца, складаюцца з асновы і канчатка. Нязменныя словы складаюцца толькі з асновы. У аснову ўваходзяць прыстаўка, корань, суфікс і постфікс. Корань – гэта галоўная частка слова. У слове можа быць некалькі прыставак і суфіксаў, а таксама некалькі каранёў.

Аснова слова і канчатак

Аснова слова змяшчае ў сабе яго лексічнае значэнне. Асновы падзяляюцца на вытворныя, невытворныя і ўтваральныя.

Канчатак служыць для ўтварэння розных формаў слова і сувязі слоў у словазлучэннях і сказах: наш-ага клас-а, у наш-ым клас-е.

У розных часцінах мовы канчатак выражае розныя граматычныя значэнні:

  • назоўнік – лік, склон;
  • прыметнік – род, лік, склон;
  • дзеяслоў (цяп. і буд. ч.) – асоба, лік; (прош. ч.) – род, лік.

Нулявы канчатак не выражаецца гукамі. Вызначыць яго можна, сапаставіўшы формы аднаго і таго ж слова: клас, клас-а, клас-у і г.д.

Корань слова

У корані слова заключаецца лексічнае значэнне слова, якое будзе агульным для ўсіх слоў, утвораных ад яго. Словы, якія маюць адзін і той жа корань, называюцца аднакаранёвымі (роднаснымі). Літары ў корані могуць чаргавацца: мора – марскі, вада - вадзяны.

Некаторыя карані заўсёды ўжываюцца толькі з прыстаўкамі і суфіксамі:

-у-: абуць, разуць;

-вул-: вуліца, завулак.

Астатнія карані называюцца свабоднымі і могуць як спалучацца з іншымі марфемамі, так і ўжывацца без іх.

Сустракаюцца аманімічныя карані, у якіх супадае напісанне і гучанне, але рознае лексічнае значэнне: марскі – марыць.

Прыстаўка

Прыстаўка знаходзіцца перад коранем і служыць для ўтварэння новых слоў той жа самай часціны мовы, што і ўтваральнае слова, або формаў слоў. У слове можа быць некалькі прыставак: па-ходзіць, вы-на-ходзіць.

У некаторых слоў прыстаўкі зліліся з коранем і не выдзяляюцца як асобныя марфемы: абавязак, аблічча, дастаць, навалачка, ненавідзець.

Суфікс

Суфікс знаходзіцца пасля кораня і служыць для ўтварэння новых слоў і розных формаў аднаго і тагож слова: дом – дам-аш-н-і, кацяня (Н. скл.) – кацян-яц-і (Р. скл.). У адным слове можа быць некалькі суфіксаў.

Постфікс

Постфікс стаіць напрыканцы слова, пасля канчатка або формаўтваральнага суфікса:

-ся (-ца, -цца): павіталіся, накрыцца, накрыецца;

-сьці (-сь): кагосьці, кагось;

-небудзь: хто-небудзь.

Злучальная галосная

Марфема, якая знаходзіцца паміж каранямі ў складаных словах, называецца злучальнай галоснай або інтэрфіксам: лесапаласа. Злучальнымі могуць быць галосныя а, е, і, я і гукаспалучэнні ох, ух: двухпавярховы. Яна не мае ні лексічнага, ні граматычнага значэння.

Тэмы:
Вучым беларускую мову (49)
Тэги:
Беларуская мова, ЦТ, Цэнтралізаванае тэсціраванне

Галоўныя тэмы