https://bel.sputnik.by/20260421/tayamntsa-smerts--mestsa-pakhavannya-frantsyska-skaryny-zvyarayuchy-arkhvy-praz-sh-1106352805.html

Таямніца смерці і месца пахавання Францыска Скарыны: звяраючы архівы праз ШІ

Таямніца смерці і месца пахавання Францыска Скарыны: звяраючы архівы праз ШІ

Sputnik Беларусь

Штучны інтэлект дапамог вылучыць яшчэ адну гіпотэзу, якая тычыцца месца пахавання вядомага беларускага кнігадрукара. 21.04.2026, Sputnik Беларусь

2026-04-21T13:22+0300

2026-04-21T13:22+0300

2026-04-21T13:22+0300

францыск скарына

гісторыя

штучны інтэлект

лічбавізацыя

грамадства

культура

беларусь

у беларусі

чэхія

прага

https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07ea/04/0f/1106229194_0:0:1530:861_1920x0_80_0_0_69c710911dafb9c0a1215d5c3a408003.jpg

Імя Францыска Скарыны ў еўрапейскай гісторыі – адно з самых значных. Менавіта ён у XVI стагоддзі ўнёс вялікі ўклад у асветніцкую дзейнасць не толькі беларускага, але і славянскіх народаў. Іменем знакамітага філосафа, першадрукара і гуманіста ў беларускіх гарадах названы дзясяткі вуліц і навучальных устаноў, а ордэн Францыска Скарыны ў нашай краіне – адна з галоўных дзяржаўных узнагарод.Аднак за даўнасцю гадоў многія біяграфічныя даныя яго жыцця засталіся невядомымі. І сярод іх галоўныя – дакладныя даты нараджэння і смерці, а таксама месца пахавання. За тысячай публікацый у СМІ і біяграфічных кнігах цягнецца шлейф міфаў і загадак: да гэтага часу ніводны біёграф вялікага гуманіста не паведаміў дакладных асабістых даных Францыска Скарыны. Звесці ўсю біяграфічную інфармацыю аб ім з тысяч крыніц, здавалася б, немагчыма. Але калі скарыстацца сучаснымі тэхналогіямі, а дакладней – штучным інтэлектам, то…Трэба паспрабаваць – вырашыў журналіст, перакладчык і айцішнік Юрый Цароў, які працуе з нейрасеткамі. І на працягу некалькіх месяцаў працаваў над праектам звядзення інфармацыі са шматлікіх адкрытых архіўных і біяграфічных крыніц, даступных у глабальнай інтэрнэт-павуціне. У інтэрв’ю карэспандэнту Sputnik Ігару Кандралю ён распавёў аб выніках гэтай працы.– Адразу хачу сказаць, што я не прэтэндую на навуковасць гэтага праекта. І гэта не фэнтэзі, як думаюць многія. Гэта толькі абагульненне існуючай у свеце інфармацыі. Улічваючы, што ў апошнія гады ў розных краінах былі адкрыты, аблічбаваны і выкладзены ў інтэрнэт мільёны старонак архіўных дакументаў, у частцы якіх гаворыцца аб жыцці Францыска Скарыны, было б глупства імі не скарыстацца для ўдакладнення асабістых даных асветніка. Я нічога не прыдумляў ад сябе, тут толькі зведзеная нейрасеткамі інфармацыя аб жыцці і дзейнасці вялікага асветніка. Але трэба разумець: шмат з таго, што я раскажу, усё ж застаецца ў якасці здагадкі…– А як прыйшла ідэя заняцца ўдакладненнем асабістых даных Скарыны? Бо ўжо не раз вядомымі біёграфамі сцвярджалася, што дакладнай інфармацыі аб датах і месцы смерці няма…– Упершыню я заняўся пошукамі пахавання Францыска Скарыны яшчэ летам 2025 года, калі рабіў рэканструкцыі партрэтаў вядомых гістарычных персанажаў. Адным з іх быў Францыск Скарына. І ў чарадзе архіўных пошукаў мяне літаральна зацягнула гістарычная загадкавасць яго жыцця ўвогуле. А далей я проста не мог спыніцца, супастаўляючы адзін за адным знойдзеныя архіўныя дакументы…У ходзе пошукаў удалося знайсці судовыя цяжбы наконт даўгоў яго брата Івана, якія павесілі на Францыска крэдыторы пасля яго смерці, а таксама судовыя спрэчкі яго сына Сімяона. Францыск Скарына некаторы час быў прыдворным садоўнікам пры двары караля Фердынанда I і карыстаўся заступніцтвам яго жонкі, Ганны Ягелонкі (Anna Jagellonská, 1503–1547, - Sputnik), слабой здароўем з-за пастаянных родаў – уявіце, 15 родаў за 21 год! Ён разбіў аптэкарскі сад у Празе – так-так, у той час сад быў менавіта медыцынскай базай, і садоўнік азначала "лекар".Было крытычна важным зразумець яго веравызнанне ў перыяд інквізіцыі, бо ў той час любы друкарскі станок быў пад пільным поглядам Ватыкана, а ўніверсітэт у Падуі, які скончыў Скарына, акрамя іншага лічыўся крыніцай "вальнадумства".– Па якіх кірунках і крыніцах вяліся пошукі даты і месца смерці Скарыны?– Было некалькі галін пошукаў: па геральдыцы дома і магільных пліт (у лапідарыі), па судовых і даўгавых справах, па перапісцы двара з Ватыканам, была нават "полацкая" галінка. І менавіта знойдзены з дапамогай нейронкі ліст ад 1552 года караля Польскага Жыгімонта II Аўгуста ў Рым, дзе ён згадвае інцыдэнт з кнігамі Скарыны (як вядома, яны былі спалены ў Маскве як "лацінскія" і "ерэтычныя", таму што былі надрукаваны "падданым Рымскай царквы". - Sputnik), дало разуменне, што Францыск Скарына перад паступленнем у Падую хутчэй за ўсё прыняў каталіцтва.Дата ўручэння завяшчання сыну Сімяону чэшскім каралём і юрыдычныя нормы ўступлення ў спадчыну ў XVI стагоддзі звузілі час да прыблізнай даты смерці Скарыны – у перыяд ад 1 снежня 1551 года па 5 студзеня 1552 года менавіта ў Празе (інакш завяшчанне не ўручалася б асабіста каралём, пра што ёсць запіс!). Гэта таксама дало разуменне, дзе прыдворны каралеўскі лекар мог быць пахаваны. Так я здолеў зрабіць умоўную гісторыка-крыміналістычную рэканструкцыю абставін смерці і пахавання Францыска Скарыны.– Падобна на навуковую працу…– Навукі тут з майго боку няма, але метадалогія задзейнічана сістэмная: гэта і архіўная трыянгуляцыя, і тапаграфічны аналіз урбаністыкі XVI стагоддзя, і юрыдычная рэканструкцыя, і геральдычная экспертыза.Першачарговай задачай даследавання стала звужэнне часавага інтэрвалу смерці для кропкавага пошуку ў архівах. Працуючы па прынцыпе "ад зваротнага", я ўзяў дакументальную мяжу (Terminus ante quem) – кропкай адліку быў прыняты дакумент ад 29 студзеня 1552 года – мандат караля Фердынанда I, выдадзены сыну нябожчыка Сімяону Русу, які дазваляе ўступленне ў спадчыну. Гэта значыць, устаноўлены факт: на 29 студзеня 1552 года Францыск Скарына быў ужо мёртвы.– А чаму не пачатак лютага?– Для вызначэння ніжняй мяжы даты смерці мною быў ужыты аналіз працы Багемскай канцылярыі і судовай сістэмы XVI стагоддзя. Прынцып "Vigilantibus jura scripta sunt": спадчыннік, абцяжараны даўгамі бацькі, а ў дадзеным выпадку – гэта дакументальна пацверджаныя фінансавыя спрэчкі, не стаў бы зацягваць падачу прашэння, каб пазбегнуць прызнання маёмасці вымарачнай з яго канфіскацыяй. Улічваючы фактар ​​"мёртвага сезона" – у перыяд з 25 снежня (Каляды) па 6 студзеня (Богаяўленне) адміністрацыйная дзейнасць у Празе прыпынялася, і тое, што падача прашэння (разгляд пісарамі, подпіс караля і іншае) займала прыкладна 3-4 тыдні, можна зрабіць выснову: атрыманне паперы 29 студзеня – значыць, смерць Францыска Скарыны наступіла або ў святы, або непасрэдна перад імі.Цяпер часовыя рамкі даты яго смерці яшчэ звужаюцца: снежань 1551 – 5 студзеня 1552 года. Дарэчы, менавіта факт таго, што завяшчанне ўручалася Сімяону асабіста манархам, робіць слаба імавернай версію, аб тым, што Скарына памёр на поўдні Чэхіі. Справа ў тым, што паводле чэшскіх законаў таго часу, жыццёвыя пытанні на месцах вырашаліся Земскім улажэннем (Zemské zřizeni) або гарадскім правам, а на маёмасць замежнікаў дзейнічала суровае "права адумрці" (právo odúmrti) – яно проста канфіскоўвалася ў казну без права наследавання. Таму Сімяон не меў бы магчымасці на яго прэтэндаваць, яно б сышло мясцовым феадалам на поўдні – Рожмберкам. Тое, што сыну Скарыны быў выдадзены прывілей асабіста каралём, можа сведчыць аб тым, што Францыск да апошніх дзён заставаўся пры двары, быў на добрым рахунку і жыў у Празе.– Што ж можна сказаць аб прычынах смерці?– Улічваючы ўзрост каля 60 гадоў і сезоннасць, а сырая зіма ў пражскай катлавіне і смог ад пячнога ацяплення ў той час – у парадку рэчаў, найбольш верагоднай прычынай смерці з’яўляецца развіццё вострай рэспіраторнай паталогіі (пнеўманія / плеўрыт) на фоне агульнай старасці. Версія аб смерці ад чумы выключана, бо пікі эпідэмій у Празе прыпадалі на іншыя часовыя адрэзкі і ў знойдзеных мною дакументах таго перыяду не значацца. Гэта значыць яго смерць была натуральнай, наступіла ў статусе вольнага грамадзяніна і падданага Рымскай царквы.– Якая інфармацыя выкарыстоўвалася вамі для вызначэння магчымага месца пахавання Францыска Скарыны?– Каб ведаць прыкладнае месца пахавання, для пачатку трэба было ўдакладніць сацыяльны статус асобы. Пасада "Садоўнік" (Dat aere et horto regio) была перагледжана ў кантэксце Рэнесансу. У той час стварэнне Каралеўскага саду прадугледжвалася не як дэкаратыўнага парку, а як Hortus Medicus – аптэкарскага агарода. Доказ? Імпарт Materia Medica – лімонаў, шафрану, міндалю – сыравіны для лекаў.Кажучы сучаснай мовай, Скарына дзейнічаў як прыдворны ўрач-фармаколаг з доктарскай ступенню Падуанскага ўніверсітэта. Гэта выключае яго пахаванне ў месцах для ніжэйшага саслоўя – "чэрні", але з прычыны адсутнасці тытула таксама выключае дваранскія скляпы ў цэнтральных нефах сабораў.Крытычна важным этапам для вызначэння таго, ці быў Скарына пахаваны ў асвячонай па каталіцкім абрадзе зямлі або за агароджай, стала праверка гіпотэзы аб турэмным зняволенні – версія аб смерці ў даўгавой турме або засценках інквізіцыі. Але ў такіх крыніцах, як Smolné knihy (Рэестры пакаранняў смерцю і катаванняў) і судовыя запісы Старога Месца (1551–1552) імя Franciscus адсутнічае. Акрамя таго, паводле права XVI стагоддзя, маёмасць асуджанага злачынца канфіскавалі ў казну. А факт бесперашкоднай перадачы спадчыны сыну даказвае на момант смерці статус Liber Homo (вольнага чалавека).Была яшчэ і праверка гіпотэзы "Ерась". Але аналіз стасункаў з Апостальскай Сталіцай у кантэксце выдання Бібліі на народнай мове гэта абвяргае. Акрамя таго, у такіх крыніцах, як Archivio Segreto Vaticano (справаздачы нунцыя Марцінэнга) і акты Трыдэнцкага сабору (Concilium Tridentinum), імя Скарыны ў спісках анафемы адсутнічае.Гэта значыць дэ-юрэ Скарына памёр як каталік. Ён быў пахаваны ў асвячонай зямлі паводле лацінскага абраду.– Цяпер не менш важная загадка – дзе пахаваны?– На аснове накладання біяграфічных даных на карту Прагі 1551 мною былі адпрацаваны чатыры лакацыі.Першая – Сабор Святога Віта (Пражскі Град). Але гэта выключана, бо ён быў месцам спачыну манархаў і вышэйшай арыстакратыі.Другая – Клеменцінум (Езуіты). Выключаем таксама, бо ордэн езуітаў асталяваўся ў Празе толькі ў 1556 годзе – праз чатыры гады пасля смерці Скарыны.Трэцяя – Яўрэйскі квартал (Ёзэфаў). Гэта таксама выключана, бо Францыск Скарына быў хрысціянінам (доктар Падуі).Чацвёртая – спроба знайсці магільную пліту праз асабісты знак "Сонца і Месяц" ("Сонечнае зацьменне") і пошук у Лапідарыі таксама нічога не далі: інспекцыя Лапідарыя Нацыянальнага музея пліты з шуканым сімвалам за перыяд 1540-1560 гадоў безвыніковая. Магчыма была страта пліты або яе другаснае выкарыстанне (перавернутай вонкавым бокам уніз) у падмурках будынкаў барока.Зыходзячы з наяўных адкрытых архіўных крыніц, прыярытэтнай гіпотэзай пахавання застаецца месца паблізу Касцёла Святога Бенедыкта (Градчаны) або Градчанская плошча (Hradčanské náměstí). Справа ў тым, што часта менавіта парафіяльны храм служыў месцам пахавання для servitori regis (каралеўскіх слуг), архітэктараў і ўрачоў, якія жылі пры двары. Аднак некропаль там быў ліквідаваны ў XVIII стагоддзі. Астанкі перанесены ў агульныя асуарыі.Можна было б разгледзець і іншыя месцы ў якасці месца пахавання, напрыклад, у садзе Манастыра Эмаузы, аднак знішчэнне архіваў і могілак бамбардзіроўкай арміі саюзнікаў у 1945 годзе не дазваляюць знайсці гэтаму хаця б мінімальнае дакументальнае пацвярджэнне.Зыходзячы з наяўных дакументаў, можна дакладна сказаць, што фізічная магіла страчана падчас урбаністычных рэканструкцый XVIII-XIX стагоддзяў і войнаў XX стагоддзя. Астанкі, хутчэй за ўсё, абязлічаныя і знаходзяцца ў адной з пражскіх касцяніц. І калі з датай смерці вядомага асветніка яшчэ можна вызначыцца ў межах 10 дзён, то месца яго пахавання, хутчэй за ўсё, калі не з’явяцца зусім новыя архіўныя дакументы, застанецца невядомым.Каментарый вядучага навуковага супрацоўніка аддзела гісторыі Беларусі IX-XVIII стагоддзяў і археаграфіі інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі кандыдата гістарычных навук, дацэнта Алега Дзярновіча:– Асоба Францыска Скарыны вельмі значная для беларускай культуры, таму яна ўвесь час будзе прыцягваць да сябе ўвагу даследчыкаў і грамадскасці. Між тым, многія факты і цэлыя перыяды ў біяграфіі беларускага першадрукара з-за недахопу імаверных крыніц уяўляюць сабой загадку. І калі версія адносна даты смерці нашага вялікага гуманіста, што гэта адбылося не пазней за 29.1.1552 года, была ў свой час абгрунтавана яшчэ найбуйнейшым беларускім скарыназнаўцам Георгіем Галенчанкам, то месца смерці Скарыны застаецца невядомым. З вялікай ступенню ўпэўненасці мы можам казаць толькі пра тое, што гэта адбылося на тэрыторыі Чэшскага каралеўства.Юрый Цароў у сваіх пошуках месца спачыну Францыска Скарыны, выкарыстоўваючы метады абагульнення і ўзаемавыключэння, прапанаваў сваю версію гэтай гісторыі. Жадаю адзначыць, што гэта толькі гіпотэза. Але прапанаваная прыярытэтная гіпотэза пахавання паблізу касцёла Святога Бенядзікта на Градчанах у Празе выглядае не менш праўдападобнай, чым сфармуляваная ў 2017 годзе вядомым беларускім філолагам Адамам Мальдзісам версія аб пахаванні Скарыны на поўдні каралеўства, у Чэшскім Крумлаве. У сваіх развагах Мальдзіс адштурхоўваўся ад таго факта, што сын Францыска Скарыны Сімяон Рус з Полацка ў 1580-х гадах жыў на поўдні Чэшскага каралеўства. Але ў выпадку з Сімяонам Русам гэта быў усё ж не Чэшскі Крумлаў, а Йіндржыхуў Градзец.Мы да канца так пакуль і не разгадалі рэбус аб месцы спачыну Францыска Скарыны. Што ж, магчыма нас яшчэ чакаюць хвалюючыя адкрыцці. І любыя абгрунтаваныя версіі тут будуць у дапамогу.Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"

https://bel.sputnik.by/20260201/belarus-azhyv-fota-mnska-chaso-vyalkay-aychynnay-z-dapamogay-sh-1103919949.html

беларусь

чэхія

прага

2026

Навіны

ru_BY

францыск скарына, гісторыя, штучны інтэлект, лічбавізацыя, грамадства, культура, беларусь, у беларусі, чэхія, прага, у свеце, беларуская літаратура, цiкавосткi, эксклюзіў