https://bel.sputnik.by/20260928/padarozhzha-pa-zyaml-kryvcho-ad-dzvny-da-dnyapra-1111121887.html

Падарожжа па зямлі крывічоў: ад Дзвіны да Дняпра

Падарожжа па зямлі крывічоў: ад Дзвіны да Дняпра

Sputnik Беларусь

Віцебск і Смаленск – бліжэйшыя абласныя цэнтры Беларусі і Расіі, паміж якімі можна адносна хутка перамяшчацца на розных відах транспарту. 28.09.2026, Sputnik Беларусь

2026-09-28T15:22+0300

2026-09-28T15:22+0300

2026-09-28T15:22+0300

саюзная дзяржава беларусі і расіі

саюзная дзяржава

эксклюзіў

віцебск

смаленск

грамадства

турызм

гісторыя

вайна 1812 года

вялікая айчынная вайна

https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07ea/08/07/1109715286_0:257:2730:1793_1920x0_80_0_0_f8574eed522fc780d0ddf320dbfe4065.jpg

Мяркуючы па картах, Магілёў амаль гэтак жа блізкі да Смаленска, што і Віцебск: амаль 150 км супраць амаль 130. Розніца не такая вялікая, але гэта адлегласці па прамой. Дарожная сетка арганізавана інакш. З горада на Дзвіне да расійскага горада-крэпасці ехаць нашмат зручней, чым з "запасной сталіцы" БССР.Можна, вядома, сплаўляцца з магілёўскага абласнога цэнтра ў Смаленскі, але звычайна робяць наадварот з-за цячэння.Калі ж вы хочаце падарожнічаць па сушы, з Віцебска ў Смаленск ідзе прамы шлях. На беларускай тэрыторыі гэта дарога рэспубліканскага значэння Р-21, а адразу пасля мяжы з РФ яна ператвараецца ў федэральную Р-120 (фінішуе ў Арле).Ніхто дакладна не ведае, калі былі заснаваны гэтыя гарады. Мяркуючы па пісьмовых крыніцах, цяперашні беларускі абласны цэнтр залажылі ў X стагоддзі, а заходнія вароты Расіі – у IX-м. Абодва яны знаходзяцца на тэрыторыі гістарычнага рэгіёна старажытных крывічоў. Лічыцца, што ад гэтага саюза плямён усходніх славян і пайшлі смаляне з віцяблянамі.Два гарады звязвае не толькі старажытная гісторыя, але і падзеі не гэтак ужо далёкія. Менавіта ў Смаленску 1 студзеня 1919 года абвясцілі першую савецкую рэспубліку беларусаў, ад якой пайшла БССР, а потым ужо і сучасная Беларусь.Абеліскі ля дарогіКалі вы хочаце даведацца больш менавіта пра гісторыю крывічоў, падарожжа мала дапаможа. Гэта было вельмі даўно, а таму трэба чытаць кнігі, вывучаць спецыяльныя карты. Мы ж бяром у рукі карту сучасную, і бачым, што стартаваць можна з новага раёна Віцебска – Білёва. Калісьці там быў бліжэйшы прыгарад з прыватным сектарам, а зараз – новабудоўлі.Апошняя вуліца на краі горада названа ў гонар 33-й Арміі, якая была сфарміравана амаль у самым пачатку Вялікай Айчыннай вайны ў Маскоўскай ваеннай акрузе. Даволі паспяхова супрацьстаяла немцам падчас бітвы за савецкую сталіцу. Вясной 1942-га панесла немалыя страты пад Вязьмай, а паранены камандуючы – генерал Міхаіл Яфрэмаў – быў вымушаны застрэліцца, каб не трапіць у палон.Але гэта яшчэ не было канцом 33-й. Яна выйшла з акружэння і злучылася з іншымі часткамі РСЧА, а неўзабаве ўдзельнічала ў вызваленні Вязьмы. Фатальным для арміі стаў менавіта віцебскі напрамак зімой 1943-1944.Трэці Рэйх, зразумеўшы, што на Усходзе ніякага бліцкрыгу ўжо сапраўды не будзе, стварыў так званы "Мядзведжы вал" – працяглую і добра ўмацаваную лінію абароны. Праходзіла яна і недалёка ад Віцебска. 33-й Арміі давялося прарываць гэты глыбокаэшаланіраваны раён. Паміж Віцебскам і Смаленскам палягла большая частка арміі. Вядома, праціўнік таксама панёс страты, і 33-я вельмі моцна аблягчыла задачу для сваіх пераемнікаў, у тым ліку з 39-й Арміі. Ужо праз некалькі дзён немцаў не проста патрапалі, а выбілі з Віцебска.Усё гэта далося дарагой цаной. Аўтатраса з горада на Дзвіне ў дружалюбны аблцэнтр Расіі проста абстаўлена помнікамі воінскіх пахаванняў з абодвух бакоў. Падарожнічаючы на ​​машыне, напэўна, не зусім зручна спыняцца ля кожнага.А вось на веласіпедзе гэта больш арганічна: перадыхнуў дзве хвіліны, пастаяў у цішыні і паехаў далей. Ды і наогул паездка на такія невялікія адлегласці на аўтамабілі занадта хуткая. Не паспееш разгледзець усе краявіды і славутасці. Таму карэспандэнт Sputnik выбраў велатранспарт.Драгуны СталыпінаПа дарозе ў Смаленск можна прыгадаць яшчэ нямала старонак ваеннай гісторыі, бо, у адрозненне ад некаторых іншых краін, у Беларусі і Расіі помнікі не зносяць, а беражліва захоўваюць. Калі звярнуць з трасы крыху ўглыб вёскі Вароны, што недалёка ад Віцебска, можна знайсці зусім невялікі помнік часоў царскай Расіі.Абеліск увянчаны металічным крыжом, і памятны надпіс на ім абвяшчае аб перамозе драгунаў пад камандаваннем палкоўніка Сталыпіна над французамі. Менавіта гэтае падраздзяленне ў 1812 годзе нямала зрабіла для вызвалення Віцебска ад напалеонаўскай арміі. У раёне Варон ​​драгуны захапілі ў палон генерала Франсуа Пужэ, няўдалага акупацыйнага губернатара віцебскіх зямель.Цікава, што бравы камандзір драгунаў Мікалай Сталыпін быў сваяком Міхаіла Лермантава, а дакладней братам яго бабулі. Сталыпін удзельнічаў у шматлікіх кампаніях і даслужыўся да генерала. Да канца жыцця ён быў губернатарам Севастопаля, дзе трагічна загінуў...Магчыма, калі Лермантаў пісалі гэтыя радкі, ён успамінаў і пра свайго гераічнага сваяка. Можна і нам успомніць аб хвацкім палкоўніку-кавалерысце. Іншыя скажуць, што калі б не ён, дык храбусцелі б мы французскім багетам. Але гэта вельмі небяспечныя развагі, якія падобныя на "пілі б баварскае".Флаг над рэйхстагамКалі ў вас беларускі ці расійскі пашпарт, перасячэнне мяжы на трасе з Віцебска не складае ніякай цяжкасці. З беларускага боку можа праверыць ДАІ, а з расійскага працуюць пагранічнікі. Калі карэспандэнт Sputnik перасякаў мяжу, чэрг з аўтамабіляў не было, а з веласіпедаў і тым больш. Уся праверка заняла не больш за хвіліну.Недалёка ад пункта пропуску на расійскім баку можна ўбачыць вялікі інфармацыйны стэнд аб тым, што ў гэтым месцы нарадзіўся і жыў герой Савецкага Саюза, сяржант РСЧА Міхаіл Ягораў. Менавіта ён быў адным з тых, хто ўзняў Сцяг Перамогі над рэйхстагам.Стэнд пастаўлены ў раёне вёскі Круглоўка, і можна падумаць, што менавіта там радзіма героя. На самай справе, нарадзіўся ён крыху на поўнач, а доўга жыў у горадзе Рудня. Таксама побач з мяжою.Рудня вядома віцяблянам, хутчэй, як перавалачны пункт на шляху ў Смаленск. Месца, дзе можна зрабіць кароткі прыпынак, перакусіць. Але нават у гэтым невялікім, здавалася б, нічым не характэрным мястэчку, ёсць што паглядзець. Нездарма мы ўспомнілі пра Ягорава.Захаваўся дом, дзе Ягораў жыў увесь пасляваенны перыяд. Цяпер там музей. Прысутнічае ўсё арыгінальнае абсталяванне: ад мэблі да посуду. Некаторыя прадметы – з Беларусі. Напрыклад, гэта вінтажная радыёла "Беларусь-59", якая была выпушчана ў Мінску, як няцяжка здагадацца, у 1959 годзе.Ягораву ў пачатку вайны было 18 гадоў, але яго не прызвалі ў армію, таму што на той момант было абмежаванне да 19 гадоў. Ён пайшоў у партызаны і, што характэрна, амаль уся актыўнасць у гэтай якасці прыпала на тэрыторыю БССР. Там у 1944 годзе Ягораў, маючы баявы партызанскі вопыт, перайшоў у армію і наступаў з ёй далей на Берлін.Пасля вайны жыл даволі сціпла, калі не лічыць аўтамабіля "Волга" і некаторых асобных бытавых дэталей. Статус Героя Савецкага Саюза выкарыстоўваў, у асноўным, каб дабіцца даброт для свайго раёна і горада. Працаваў на мясцовым малочнакансервавым камбінаце.Экскурсіі па музеі Ягорава даволі цікавыя, толькі пажадана дамаўляцца аб іх загадзя. Кантакты арганізацыі ёсць на сайце Смаленскага дзяржаўнага музея-запаведніка. Дабрацца да дома-музея можна і на машыне, і на веласіпедзе, а яшчэ побач чыгуначная станцыя. З Беларусі туды можна прыехаць на дызель-цягніку Віцебск – Смаленск.У абавязковую праграму пры наведванні Рудні ўваходзіць і помнік "Кацюшы", а дакладней баявой машыне рэактыўнай артылерыі БМ-13. Першы ў гісторыі залп быў дадзены ў раёне Оршы 14 ліпеня 1941 года, а другі – 15 ліпеня – якраз у Рудні.Глэмпінгі і курганыНабліжаючыся да Смаленска з боку Рудні, вы можаце наведаць цэлы шэраг месцаў. Мабыць, самае знакавае і старажытнае месца знаходзіцца ў вёскі Гняздова. Цяпер гэта фактычна прыгарадны раён аблцэнтра.У ХІХ стагоддзі тут знайшлі старажытны скарб пры будаўніцтве чыгункі. З таго часу ў Гняздове перыядычна вялі пошукі археолагі: спачатку царскай Расіі, затым савецкія, а потым і сучасныя расійскія.У Гняздове знайшлі некалькі тысяч курганных пахаванняў, а таксама сляды паселішч і гарадзішч. Але гэта нельга назваць слядамі крывічоў. Лічыцца, што там жылі і іншыя славянскія плямёны, а таксама балты і скандынавы. Большасць знаходак датуюцца X-XI стагоддзямі.Многія курганы знаходзяцца паміж дамамі прыватнага сектара, і таму спачатку вас можа чакаць расчараванне. Вы ўбачыце нейкія ўзгорачкі, участкі кустоўя і лясы. Нічога не зразумела. Патрэбен, як мінімум, доктар гістарычных навук, які ўсё растлумачыць.Аднак варта зусім крыху праехаць па трасе ў бок Смаленска, і справа будзе вялікая зручная паркоўка, а побач у лесе – "акультураная" частка гняздоўскага комплексу. Уваход туды – бясплатны, але ёсць і касы, дзе можна заказаць экскурсію.У гэтым гістарычным парку абсталяваны эка-сцежка і дзіцячыя пляцоўкі. Ёсць элітная эка-гасцініца (глэмпінг) з не самай нізкай цаной. Таксама там рэканструявалі вёску X стагоддзя. Увогуле месца вельмі цікавае. Адназначна варта наведаць.Што ж датычыцца глэмпінгаў, то вакол Смаленска іх зараз хапае. Можна забраніраваць месцы, але, ізноў-такі, цэны могуць быць вышэй, чым у стандартнай гасцініцы.Магіла нацызмуПасля Гняздова пачынаецца раён Чырвоны бор, дзе размешчаны санаторыі і дачы, але адметны ён іншым. На першым этапе вайны гітлераўцы стварылі там комплекс Bärenhöhle (перакладаецца звычайна як "Мядзведжы куток" ці "Мядзведжая бярлога"). У народзе яго называюць "бункерам Гітлера". Ходзяць легенды аб тым, што пад зямлёй знаходзяцца вялікая зала чалавек на дзвесце і мноства іншых памяшканняў, а таксама тунэлі да Дняпра і чыгуначнай станцыі.Нейкія падземныя памяшканні сапраўды былі, і мясцовыя жыхары пасля вайны нават паспелі вынесці адтуль маёмасць, пакінутую немцамі. Часам гэта былі боепрыпасы.Праз дзесяцігоддзі месца стала прыцягваць аматараў "закінутых будынкаў". Легенды пра "бункер Гітлера" працягвалі хадзіць у народзе. Каб разабрацца з усім гэтым, у 2003 годзе ўлады вырашылі правесці маштабныя даследаванні.У тым ліку былі не толькі палявыя выхады. Вывучаліся і нямецкія дакументы. Ніякіх пацвярджэнняў існавання тунэляў і маштабных падземных збудаванняў не знайшлі. Бункер у рэальнасці быў сціплей, чым сцвярджала гаворка.Астатнія ўваходы пад зямлю засыпалі або забетанавалі. Хаця тут паказанні мясцовых жыхароў разыходзяцца. Адны кажуць, што ўсе ўваходы завалены яшчэ з канца 1940-х, іншыя сцвярджаюць, што нейкія шчыліны ўсё ж былі да "нулявых".Як бы там ні было, зараз можна агледзець толькі наземныя часткі комплексу. Самая вялікая пабудова знаходзіцца паблізу ад санаторыя Расійскіх чыгунак і адзначана на многіх картах як цікавая мясціна.Гэта бетонная глыба з вентыляцыйным акном і невялікім памяшканнем усярэдзіне, дзе быў уваход у падземную частку. Месца ціхае і крыху жудаснае. Такое ўражанне, што гэта склеп усёй нацысцкай Германіі. Магіла, куды пахавалі ідэю аб "жыццёвай прасторы".Між іншым, недалёка ёсць і рэальныя могілкі нямецкіх салдат. Некаторыя мясцовыя любяць разважаць на тэму "а можа сапраўдны мега-бункер – пад гэтымі магіламі". Увогуле, легенды ў народзе не паміраюць, а толькі абрастаюць новымі дэталямі.Прафесійныя гісторыкі не адмаўляюць, што Гітлер у Bärenhöhle сапраўды бываў, але гэта зусім кароткія візіты. Больш карэктна называць комплекс не яго бункерам, а стаўкай групы армій "Цэнтр". Прычым створана яна была на базе аб’ектаў, якія да гэтага пачалі ўзводзіць савецкія ваенныя.Аматарам ваеннай гісторыі адназначна будзе цікава наведаць гэтую лакацыю. Акрамя вялікай бетоннай каробкі ў лесе можна знайсці рэшткі чыгуначнай веткі, пракладзенай падчас акупацыі. Ёсць і іншыя аб’екты: бронекаўпак, пабудова накшталт ДАКа і гэтак далей.Вампіры і сцяна КаняАд Чырвонага бору да цэнтра Смаленска і на машыне, і на веласіпедзе – рукой падаць. Рухаючыся далей па трасе, вы спачатку пападаеце ў Задняпроўскі раён, дзе знаходзяцца чыгуначны і аўтобусны вакзалы.Традыцыйна дадзеная лакацыя выклікае незадаволенасць у беларусаў сваім беспарадкам. Дзеля справядлівасці адзначым, што там зараз ідзе маштабная рэнавацыя. Рамантуюць дарогі, узводзяць новыя будынкі. Праводзіцца рэканструкцыя старой ЦЭЦ. Амаль сышоў у нябыт рынак а-ля 90-я. Рамонт ля чыгуначнага вакзала скончаны, і выглядае ўсё вельмі добра.Мінус усёй гэтай актыўнасці ў тым, што дарогі перакапаныя, і на другі бераг Дняпра пераехаць даволі складана. Можна прайсці да далёкага моста па Нова-Маскоўскай вуліцы і перабрацца ў гістарычны цэнтр па ім. Кажуць, зараз так прасцей (але даўжэй).Перад гэтым можна наведаць Петрапаўлаўскую царкву на вуліцы Кашэна. Будынак датуецца XII стагоддзем. Але асноўнае ў Смаленску – гэта, вядома, крапасная сцяна, у апошнія гады даволі нядрэнна адрэстаўраваная. Першапачаткова яе пабудаваў у канцы XVI стагоддзя гарадавы майстар Фёдар Савельевіч Конь па ўказе цара Фёдара Іаанавіча – апошняга з роду Рурыкавічаў.Асаблівасць Смаленска ў тым, што сцяна тут менавіта крапасная, а не крамлёўская. У некаторых даведніках часам выкарыстоўваюць слова "крэмль", але мясцовыя настойваюць на крэпасці. Спяшацца і адразу пераязджаць на іншы бераг да сцяны не варта, таму што з Задняпроўскага раёна адкрываюцца вельмі прыгожыя віды на яе і на знакаміты Свята-Успенскі кафедральны сабор, які стаў сімвалам горада. Можна зрабіць нядрэнныя фота.З новых славутасцей на гэтым беразе – вялікі флагшток з дзяржаўным сцягам і зона адпачынку вакол яго. Яна створана практычна на апоры моста, які некалі існаваў. З гэтага месца відаць жоўты будынак з "балконам Напалеона". Цяпер там Адзігітрыеўская царква.Калісьці будынак быў Дняпроўскай брамай крапасной сцяны з надбрамным храмам. Гавораць, балкон там сапраўды быў і ў 1812 годзе. З яго імператар французаў кіраваў боем. Унізе ў былыя часы размяшчалася Армянская набярэжная. Цяпер – проста бераг з травой. Сярод яе – другая апора ўжо неіснуючага моста.Побач ёсць сучасная добраўпарадкаваная Уладзімірская набярэжная з помнікам, як можна здагадацца, таму самаму князю Уладзіміру – хрысціцелю Русі.Ад набярэжнай на іншы бераг ідзе не толькі аўтамабільны, але і асобны пешаходны мост.На аўтамабільным мосце знаходзіцца адна з лакацый, дзе здымалі папулярны зараз серыял пра вампіраў са Смаленска. Мясцовыя гіды нават праводзяць экскурсіі па "вампірскіх" месцах, але іх у горадзе не так ужо шмат. Нават знакамітая кватэра крывасмокаў, хоць і павінна была размяшчацца ў адным з дамоў у цэнтры, але па выніку была выкарыстана толькі на здымках "пілота", а ў сам серыял не ўвайшла. Кіношнікам больш спадабалася лакацыя ў падмаскоўным Серпухаве.Калі вы фанат серыяла, можна наведаць гарбаты мост у Лапацінскім садзе ў цэнтры горада. Там здымалася адна са сцэн з Юрыем Стаянавым. Вядома, было шмат кадраў і ля крапасной сцяны. Таксама ў цэнтры ёсць і дом, той самы, з жыллём галоўных герояў, якое так і не спатрэбілася (вуліца Глінкі, 2). З большага гэта ўсё.Наогул за адзін раз усё ў Смаленску вы не паглядзіце. Па-добраму, трэба асобна прыязджаць, каб абысці крапасную сцяну і ўбачыць яе вежы. Іншую паездку можна прысвяціць храмам (у першую чаргу, вядома, кафедральнаму сабору).Асобная тэма – ваенная гісторыя. У горадзе-герою Смаленску ёсць і помнік Кутузаву, і магіла сцяганосца Перамогі Ягорава з Рудні, і помнік-самалёт Ту-16А, і музей-кватэра Твардоўскага.Не будзем забывацца, што ў гэтым горадзе была абвешчана першая рэальная беларуская рэспубліка. Ёсць месцы, звязаныя з гэтай падзеяй. Ёсць і эка-маршруты па парках горада і яго наваколлях…Інтэрактыўная карта месцаў для добрых фота і сэлф ў СмаленскуВыбар для вандроўніка велізарны. Нездарма менавіта ў Смаленску хутка пачне працаваць Турыстычны інфармацыйны цэнтр Саюзнай дзяржавы.Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"

https://bel.sputnik.by/20260906/rekanstruktsyya-mlyna--kapltsy-pachalasya--loshytskm-parku-1110489873.html

віцебск

смаленск

расія

беларусь

2026

Навіны

ru_BY

саюзная дзяржава, эксклюзіў, віцебск, смаленск, грамадства, турызм, гісторыя, вайна 1812 года, вялікая айчынная вайна, расія, беларусь, у беларусі, рэпартаж