Поўную стэнаграму "Мінскага Нюрнберга" ўпершыню апублікуюць у Беларусі
© Sputnik / Тамара Беляева
Падпісацца
Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь завяршае выданне абсалютна поўнай стэнаграмы судовага працэсу над нацысцкімі злачынцамі ў Мінску – без купюр і з каментарыямі, хутка дзясяты том з серыі "Без тэрміну даўнасці. Беларусь" выйдзе ў свет.
"Мінскі Нюрнберг" прайшоў 15-29 студзеня 1946 года і стаў першым у БССР адкрытым судовым працэсам, на якім перад судом паўсталі 18 нацысцкіх злачынцаў. Калі пачаўся Мінскі працэс, у Германіі, у Нюрнбергу, ужо некалькі месяцаў ішоў суд над галоўнымі нацысцкімі злачынцамі.
Пра тое, для чаго трэба больш чым праз 80 гадоў публікаваць поўную стэнаграму судовага працэсу, як ілжыва сведчылі нямецкія генералы ў судзе, каб пазбегнуць справядлівай адплаты за генацыд беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны, карэспандэнту Sputnik Тамары Бяляевай распавёў намеснік дырэктара Нацыянальнага архіва Беларусі Святаслаў Кулінок.
Намеснік дырэктара Нацыянальнага архіва Беларусі Святаслаў Кулінок
© Sputnik / Тамара Беляева
"Практычна адразу пасля заканчэння судовага працэсу ў Мінску была выдадзена стэнаграма, яна была з купюрамі і без каментарыяў. У пэўнай ступені тут адыграла ролю савецкая цэнзура", - расказаў ён.
Паводле яго слоў, Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь праводзіць вялікую працу па папулярызацыі і ўвядзенні ў навуковы абарот дакументаў, звязаных з палітыкай генацыду.
У 2020 годзе пачалася рэалізацыя фундаментальнай дакументальнай серыі "Без тэрміну даўнасці. Беларусь", якая датычыцца злачынстваў нацыстаў і іх памагатых супраць мірнага насельніцтва.
"Цяпер ужо падрыхтавана дзевяць кніг у гэтай серыі. І вось дзясятай кнігай сёлета стане "Мінскі судовы працэс". Гэта будзе дастаткова фундаментальнае выданне. Таму што мы даем поўную стэнаграму, разгорнутыя каментарыі і ўводзім у навуковы абарот шэраг новых архіўных дакументаў", - адзначыў гісторык.
Кнігі з дакументальнай серыі "Без тэрміна даўнасці. Беларусь"
© Sputnik / Тамара Беляева
Структурна даследаванне будзе падзелена на тры раздзелы: першы аб тым, як рыхтаваўся сам судовы працэс, якія дзеянні рабілі органы Дзяржбяспекі, расказаў Кулінок.
"Другая частка – асноўная, яна будзе ўключаць поўную стэнаграму, якая захоўваецца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь. І трэці раздзел – аб тым, як тады асвятлялі СМІ падзеі Мінскага судовага працэсу", - адзначыў Кулінок.
Гэтыя тры раздзелы сфарміруюць аб’ёмнае выданне, больш за 800 старонак, якое будзе прысвечана важнай падзеі нашай гісторыі, падкрэсліў ён.
Мінскі Нюрнберг
Мінскі судовы працэс стаў адным з першых у шэрагу судовых працэсаў, якія адбыліся ў першыя пасляваенныя гады ў Савецкім Саюзе. Ён праходзіў у студзені 1946 года, у Мінску, у будынку, які зараз з’яўляецца Акруговым Домам афіцэраў.
"Ён стаў сімвалам трыумфа справядлівасці, правасуддзя, быў вельмі важны ў маральным плане для насельніцтва, якое перажыло страшную вайну, акрыяла ад цяжкіх наступстваў акупацыі", - адзначыў Кулінок.
Гісторык расказаў пра тое, як ішла падрыхтоўка да дадзенага судовага працэсу.
"Сам працэс старанна рыхтаваўся. Збіралася вельмі шырокая дакументальная доказная база. Вядома, аснову яе склалі матэрыялы Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, якая была створана ў лістападзе 1942 года і дзейнічала на тэрыторыі БССР. Гэта былі і раённыя камісіі, і абласныя, зразумела, і рэспубліканская камісія ЧДК", - адзначыў Кулінок.
Акрамя таго, паводле яго слоў, да працэсу была апытана і ўдзельнічала ў ім вялікая колькасць сведкаў, у тым ліку свяшчэннікі.
Папкі з архіўнымі дакументамі часоў Вялікай Айчыннай вайны ў сховішчы Нацыянальнага архіва Беларусі
© Sputnik / Тамара Беляева
Ён таксама адзначыў, што былі прыняты беспрэцэдэнтныя меры для гарантавання бяспекі самога працэсу.
"У прыватнасці, напрыклад, перад камерай з кожным абвінавачаным круглыя суткі дзяжурыў супрацоўнік НКУС, пазней МДБ, таму што трэба было клапаціцца аб бяспецы, каб падсудныя не здзейснілі самагубства, каб яны паўсталі перад трыбуналам", - падкрэсліў Кулінок.
Трагедыя Трасцянца і Азарыч
Паводле яго слоў, на Мінскім судовым працэсе былі агучаны факты нацысцкіх злачынстваў у канцлагерах Трасцянец, Азарычы, прадстаўлены матэрыялы знішчэння наступстваў злачынстваў.
"Трасцянец ужо быў прадстаўлены як месца злачынства, як месца масавага знішчэння людзей. Акрамя таго, на працэсе фігуруе тэма Азарыч – бо адным з падсудных быў генерал Рыхерт (Іаган-Георг Рыхерт, адзін з трох галоўных абвінавачаных на мінскім працэсе. - Sputnik) – па яго загадзе і пад яго кіраўніцтвам і ствараўся гэты лагер.
Кулінок, які працаваў над падрыхтоўкай да выдання стэнаграмы Мінскага Нюрнберга, многія старонкі памятае на памяць і цытуе вытрымкі з допытаў нацыстаў у судзе.
"На пытанне старшыні трыбунала, з якой мэтай вы стварылі гэты лагер, Рыхерт не знайшоў нічога іншага, акрамя як адказаць, што "мы стварылі гэты лагер, каб зберагчы мясцовае насельніцтва, якое жыло ў прыфрантавой паласе, ад гібелі ў выніку баявых дзеянняў, якія вяліся на фронце". А калі ў падсуднага потым пракурор спытаў, а якія ў вас былі планы ў дачыненні да гэтага насельніцтва, Рыхерт сказаў, "а мы хацелі перадаць іх Чырвонай арміі", ні больш, ні менш", - адзначыў ён.
Адзін з трох галоўных абвінавачаных на Мінскім працэсе генерал Іаган-Георг Рыхерт
© Photo : из фондов БГМИВОВ
Калі выданне выйдзе – усе змогуць прачытаць, як ілжыва сведчылі на судзе нацысцкія злачынцы, не толькі генерал Рыхерт, які на гэтым працэсе ішоў першым нумарам, сказаў ён.
Арыгінал стэнаграмы допыту аднаго з галоўных абвінавачаных на Мінскім працэсе – генерала Іагана-Георга Рыхерта
© Sputnik / Тамара Беляева
"Вось такая вось несусветная хлусня і дзікасць", - падкрэсліў гісторык.
Нацысты сціралі сляды сваіх злачынстваў
Кулінок распавёў, што на Мінскім судовым працэсе ўпершыню прагучалі такія тэмы, як сціранне слядоў нацысцкіх злачынстваў, гэтак званая акцыя 1005 ("Sonderaktion 1005", сакрэтная нацысцкая праграма па масавым утойванні слядоў масавых забойстваў. - Sputnik).
Паводле яго слоў, у прыватнасці, былі разгледжаны факты і па Трасцянцы, дзе працавала крэмацыйная печ, эксгумаваліся трупы і заціраліся сляды злачынстваў.
Надзвычайная дзяржаўная камісія аглядае ў Трасцянцы крэмацыйную печ
© Sputnik / Тамара Беляева
"І яшчэ адной сакрэтнай акцыяй, якая таксама была разгледжана на судовым працэсе ў Мінску, гэта акцыя Т-4 – па знішчэнні людзей з любымі формамі фізічных і псіхічных адхіленняў, проста кажучы, інвалідаў і псіхічнахворых", - сказаў гісторык.
На месцы размяшчэння лагера Трасцянец
© Sputnik / Тамара Беляева
Паводле яго слоў, у стэнаграме судовага працэсу прыводзяцца звесткі і паказанні аднаго з падсудных у знішчэнні псіхічна хворых людзей у Навінках і ў Мінску.
Ключавы абвінавачаны і сябар Кубэ
Адзначаючы значнасць публікацыі стэнаграмы Мінскага працэсу для цяперашняга часу, Кулінок падкрэсліў, што гэта важна для таго, каб выявіць усе факты фальсіфікацыі гісторыі. Ні для каго не сакрэт, напрыклад, што беларускія калабарацыяністы прадстаўлялі нацыста, гаўляйтара Кубэ, ледзь не абаронцам беларускага народа на акупіраванай тэрыторыі.
"На Мінскім працэсе адным з ключавых абвінавачаных быў генерал паліцыі Эбергард Герф, бліжэйшы паплечнік Кубэ, і ён у сваіх паказаннях падрабязна расказваў аб тым, што Кубе быў цудоўна дасведчаны аб метадах рэалізацыі акупацыйнай палітыкі, падзяляў гэтыя метады, сам даваў рознага роду ўказанні на правядзенне карных аперацый", - адзначыў Кулінок.
Брыгадэнфюрар СС, генерал-маёр паліцыі Эбергард Герф
© Public Domain
Нацысты хлусілі нават Гітлеру і Гімлеру
Гісторык прыводзіць яшчэ адзін цікавы факт, які быў агучаны на "Мінскім Нюрбергу".
"Эбергард Герф у сваіх паказаннях, напрыклад, кажа аб тым, што ў справаздачах нямецкіх падраздзяленняў, якія рабіліся па выніках карных аперацый, вельмі часта даваліся лічбы знішчаных, якія ў дзясяткі, часам і ў больш разоў пераўзыходзілі, напрыклад, захопленыя трафеі ўзбраення. І Эбергард Герф кажа, што гэта былі гэтак званыя прыпіскі, калі знішчалася мірнае насельніцтва, але яны ўключаліся ў лік партызан. І ён кажа ў сваіх паказаннях, што неаднаразова пісаў Генрыху Гімлеру аб тым, што мы займаемся прыпіскамі, што колькасць знішчаных рэальных партызан у дзясяткі разоў менш, на што атрымаў катэгарычную адмову не ўмешвацца ў гэтую справу і працягваць працаваць у тым жа ключы”, - распавёў гісторык.
Публікацыя стэнаграм усіх судовых працэсаў
"Мінскі Нюрнберг" паклаў пачатак іншым працэсам, якія крыху пазней адбыліся на тэрыторыі рэспублікі – у Віцебску, Гомелі і Бабруйску.
Абвінаваўчае заключэньне па справе аб злачынствах нацыстаў у Беларусі
© Sputnik / Тамара Беляева
"Пасля 1948 года адбыўся яшчэ шэраг закрытых судовых трыбуналаў органамі МУС, калі замежныя ваенныя, не толькі немцы, але і венгры, славакі, італьянцы, якія ўчынілі злачынствы на акупіраванай тэрыторыі, таксама яны былі асуджаны", - сказаў Кулінок.
Гісторык упэўнен, што калі-небудзь будуць апублікаваны стэнаграмы і гэтых судовых працэсаў над нацыстамі і іх памагатымі.
"У ідэале было б вельмі важна апублікаваць падобныя выданні і па іншых судовых працэсах. На жаль, матэрыялы па іншых працэсах, яны раскіданы ў розных архівах, нейкія знаходзяцца на закрытым захоўванні, у тым ліку ў Расійскай Федэрацыі", - сказаў Кулінок.
Прыгавор нацысцкім злачынцам па выніках "Мінскага Нюрнберга" на старонках "Советской Белоруссии" быў апублікаваны поўнасцю
© Sputnik / Тамара Беляева
Ён упэўнен, што рана ці позна ўсе адкрытыя судовыя працэсы будуць апублікаваны ў форме дакументальных выданняў, і ў грамадзян будзе магчымасць азнаёміцца, вывучыць і зразумець для сябе маштаб тых жахлівых падзей.
"Мінскі працэс, які прайшоў больш як 80 гадоў таму, – адзін з важнейшых этапаў з пункту гледжання юрыдычнай ацэнкі злачынстваў, з пункту гледжання юрыдычнай ацэнкі генацыду, які праводзіўся нацыстамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны", - рэзюміраваў намеснік дырэктара Нацыянальнага архіва Беларусі.
Некалькі фактаў аб "Мінскім Нюрнбергу"
Мінскі судовы працэс 1946 года доўжыўся два тыдні – з 15 па 29 студзеня.
Да судовай адказнасці былі прыцягнуты 18 чалавек – былыя ваенныя вермахта і карных органаў Германіі. Да суда яны знаходзіліся ў лагерах для нямецкіх ваеннапалонных. У ходзе расследавання былі ўстаноўлены факты іх удзелу ў ваенных злачынствах, расказаў вучоны.
Выкананне смяротнага прысуду нацысцкім злачынцам адбылося ў 14 гадзін 30 хвілін 30 студзеня 1946 года на Мінскім іпадроме
© Photo : Из фондов БГМИВОВ
Па рашэнні суда 14 чалавек прыгаварылі да вышэйшай меры пакарання – праз павешанне, чацвёра атрымалі вялікія тэрміны – па 15-20 гадоў катаржных работ.
З 14 прыгавораных да смяротнага пакарання за злачынствы трое былі ў званні генерала.
© Photo : Из фондов БГМИВОВ
Пакаранне смерцю прайшло ў цэнтры Мінска, 29 студзеня 1946 года, на іпадроме. Паглядзець на адплату нацысцкім злачынцам прыбылі каля 100 тыс чалавек з усёй рэспублікі.
Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
