Божы дар у апошні калядны дзень, або На Вадапосце галодная куцця здароўе беражэ

Малюючы на вокнах вытанчаныя ўзоры, Каляды разам з вясёлымі гуртамі калядоўшчыкаў і шчодрасцю гаспадароў развітваюцца да наступнага года. 19 студзеня народ святкуе Вадохрышча (інакш – Хрышчэнне, Кшчэнне) і гэта апошні дзень Каляд, а напярэдадні – Трэцюю куццю.

Трашчыць мароз, хапае за твар і рукі вернікаў, якія спяшаюцца ў царкву на святочнае набажэнства ў гонар хрышчэння Ісуса Хрыста ў рацэ Іардан Іаанам Хрысціцелем.

І хоць крыху сумна, што завяршыліся Каляды, усё ж душа імкнецца наперад, дзе сінічка цінькае аб набліжэнні вясны. Бо нават народнае выслоўе, якое захавалася да нашага часу – "Трашчы мароз, ні трашчы, а ўжо прыйшлі Вадохрышчы" – гэта аб абуджэнні прыроды ад зімовага сну. Пра тое ж спявае і вада ў крыніцы, якая ніколі не замярзае.

Вада – Божы дар, таму і Вадохрышча з’яўляецца святам, якое звязана з культам шанавання вады і яе асвячэння. Да таго ж захавалася продкавае меркаванне, што чалавек і сам амаль вада, адкуль вынікае, што як ён шануе яе, то і сам будзе шанаваны.

Раней у гэты час вернікі з дапамогай крэйды ставілі-пісалі над дзвярамі сваёй хаты крыжык, мабыць таму сярод іншых назваў (Пабед-Каляда, Вадзяная Каляда, Піскуха) дадзенаму святу падарылі адпаведнае імя – Пісаная Каляда. Такое "пісанне" здаўна значыла завяршэнне калядных урачыстасцей і па народных уяўленнях служыла абярэгам.

Аднак напярэдадні Вадохрышча, 18 студзеня, святкуюць Трэцюю куццю, якую згодна з каляндарнымі асаблівасцямі называюць хрышчэнскай, галоднай ці вадзяной, вадапоснай. Адпаведна захаваліся і такія народныя назвы куцці, як "вадзянка", "вадзянуха" або проста "вадапосце". І нездарма, бо менавіта на Хрышчэнне існуе вядомая добрая традыцыя назапашвання і ўжывання асвячонай вады, пра што ў Лёзненскім раёне старыя людзі распавядаюць:

Дзень перад Вадохрышчам заўсёды строга посны. Так, на куццявую вячэру напярэдадні свята ніколі не ўжываліся ў ежу мясныя, малочныя, рыбныя стравы, а таксама стравы з яйкамі ці на іх аснове. Продкі абавязкова гатавалі посную куццю – кашу пераважна з пшанічных круп, запраўленую алеем, аднак часам туды дадавалі для смаку мак, лён, гарбузовыя ці сланечнікавыя семкі і сухафрукты. Таксама гатавалі няхітрыя стравы з агародніны ды варылі густы аўсяны або яблычны кісель.

Пры гэтым існавала пэўнае правіла: цэлы дзень (калі ніхто не хварэў) стараліся не харчавацца, а непасрэдна перад вячэрай выпівалі "свянцонай" вады і толькі затым пачыналі есці – мудрыя харчовыя паводзіны! Бо пасля апошніх святочных дзён з каляднымі каўбасамі і іншымі "цяжкімі" далікатэсамі арганізму трэба было добра адпачыць. Быў у гэтым і гаспадарны сэнс, таму што на вёсцы пасля свят неабходна было пісьменна размяркоўваць прыпасы, каб іх хапіла і на "галодную вясну".

Але ж да вясны яшчэ далёка, а старадаўнія рэцэпты з беларускай народнай кухні ўжо чакаюць аматараў святочнай вячэры.

Квас па гэтым рэцэпце гатавалі на Вадзяную Каляду ў вёсцы Заверша, што ў Іванаўскім раёне на Брэстчыне.

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. Замачыць на некалькі гадзін сухія грыбы і асобна фасолю.

Пасля ў ваду дадаць капусны расол, замочаныя і парэзаныя кубікамі грыбы, фасолю, цэлую цыбуліну і кіслую капусту. Паставіць у выпаленую печ на 1,5 гадзіны.

Затым дастаць страву з печы, пакласці ў квас галаву селядца і зноў паставіць у печ на некалькі гадзін. У канцы гатавання пакаштаваць на соль і падсаліць, калі трэба.

Вельмі цікавы рэцэпт поснага печыва распавялі ў вёсцы Міхайлоў, што ў Слаўгарадскім раёне на Магілёўшчыне. Для выпечкі гэтай смачнай стравы прыдатны любы кіслы расол ад квашанай агародніны (аднак не пасля марынаваных агуркоў ці памідораў!). Звязана гэта з тым, што выпечка на хатнім расоле даўжэй застаецца мяккай, не чарсцвее. Таксама пры гатаванні выкарыстоўваюць насенне гарбузоў, сланечніку, маку і лёну, якія багатыя на каштоўныя рэчывы і дадаюць агульную пажыўнасць печыву, робяць яго бясцэнным для здаровага харчавання.

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. У расол ад квашаных агуркоў уліць алей, усыпаць соду (пачакаць, каб зашыпела), дадаць цукар, перамяшаць. Паступова падмешваючы муку, замясіць эластычнае, у меру моцнае цеста. Калі яно перастане быць клейкім (будзе адставаць ад рук), можна дадаць семкі, лён і мак, добра перамяць і пакінуць яго адпачываць на 15-20 хв.

Пасля раскачаць цеста ў пласт 0,5 см і нарэзаць ромбікамі (можна выкарыстаць і адмысловыя формы). Змазаць зверху вадой і пасыпаць насеннем гарбуза, сланечніку, лёну і маку.

Затым змазаць патэльню алеем, выкласці печыва і выпякаць у добра разагрэтай печы (ці разагрэтай да 220 градусаў духоўцы) 20-25 хв.