Тайна маленькіх могілак: як паліцаі пасля вайны хаваліся ў ЗША
© Sputnik / Владимир Вяткин
Падпісацца
Калісьці ў амерыканскай прэсе была шуміха з нагоды калабарацыяністаў, якія схаваліся ў Штатах, але зараз гэтую тэму амаль забылі.
"Добра вядома, што пасля Другой Сусветнай вайны многія нацысцкія ваенныя злачынцы знайшлі прытулак у Лацінскай Амерыцы. Былы кіраўнік Гестапа (у Ліёне. - Sputnik) Клаўс Барб’е жыў у Балівіі з 1951 года да яго экстрадыцыі ў 1983 годзе ў Францыю…".
Так пачынаўся артыкул "Нацысты сярод нас" у амерыканскай газеце The Wall Street Journal ад 10 студзеня 1985 года. Барб’е (Барбі), які згадваецца ў ёй, у той час як раз чакаў суда ў Францыі.
73-гадовы былы кіраўнік ліёнскага гестапа Клаўс Барб'е (справа) і яго адвакат Жак Вержэ (злева) у пачатку судовага працэсу па абвінавачанні ў злачынствах супраць чалавечнасці ў Палацы правасуддзя ў Ліёне, Францыя, 11 мая 1987 года
© AP / Anonymous
Барб’е атрымаў мянушку "Ліёнскі мяснік", таму што на пасадзе шэфа Гестапа ў буйным французскім горадзе падчас акупацыі катаваў затрыманых, быў датычны да адпраўкі яўрэяў у канцлагеры і іншых ваенных злачынстваў. Барб’е два разы завочна судзілі ў Францыі, а потым і вочна. Атрымаў пажыццёвы тэрмін і памёр у турме ў 1991 годзе.
Артыкул "Нацысты сярод нас" у амерыканскай газеце The Wall Street Journal ад 10 студзеня 1985 года
© Photo : Онлайн-архив ЦРУ
Мінскі мяснік
Але ёсць і іншы прыклад. Ваенны злачынец Антанас Імпулявічус, пра якога раней выходзіў матэрыял на сайце Sputnik Беларусь. Ён атрымаў мянушку "Мінскі мяснік" і, на жаль, пазбег пакарання.
У Літоўскай ССР асудзілі многіх яго саўдзельнікаў-калабарацыяністаў, якія былі датычныя да ваенных злачынстваў, у тым ліку і на тэрыторыі БССР. У Амерыцы Імпулявічус працягваў спакойна жыць, але ў 1960-я перад ім замаячыла магчымая адплата. З СССР у ЗША сталі паступаць розныя лісты і запыты.
Напрыклад, ЦРУ даўно рассакрэціла і апублікавала пераклад на англійскую мову пісьма ад старшыні Каўнаскага гарвыканкама мэру Філадэльфіі. У ім чыноўнік Літоўскай ССР указвае дакладны адрас пражывання Імпулявічуса ў Філадэльфіі.
Пераклад пісьма ад Каўнаскага гарвыканкама наконт Імпулявічуса, якое захоўваецца ў архіве ЦРУ
Пераклад пісьма ад Каўнаскага гарвыканкама наконт Імпулявічуса, якое захоўваецца ў архіве ЦРУ
У лісце прама гаворыцца, што Антанас уцёк з Літвы, бо з’яўляецца ваенным злачынцам, і яго трэба судзіць. Пры гэтым называюцца імёны і іншых калабарацыяністаў літоўскага паходжання, якія схаваліся ў ЗША.
Больш за тое, у саміх Штатах некаторыя этнічныя літоўцы таксама заклікалі судзіць Імпулявічуса. У снежні 1962 года ў Чыкага прайшоў сход літоўскай дыяспары. Удзельнікі пастанавілі, што гэты чалавек, а таксама іншы калабарацыяніст – Пашкявічус – павінны быць экстрадаваны ў СССР. Рэзалюцыю адправілі генпракурору ЗША Роберту Фрэнсісу Кэнэдзі.
Браты Кэнэдзі: (злева направа) Роберт (генеральны пракурор ЗША), Эдвард (сенатар) і Джон (35-ы прэзідэнт ЗША), 28 жніўня 1963 года
Былі і шматлікія публікацыі ў амерыканскіх выданнях як яўрэйскай, так і літоўскай дыяспар. Сутнасць зводзілася да аднаго: такіх, як Імпулявічус, трэба судзіць. Усё гэта не падзейнічала на амерыканскія органы юстыцыі.
Дакумент ФБР аб сходзе літоўскай дыяспары па пытанні выдачы калабарацыяністаў
Дакумент ФБР аб сходзе літоўскай дыяспары па пытанні выдачы калабарацыяністаў
Чаму асудзілі не ўсіх
Вернемся да артыкула ў The Wall Street Journal. Аўтар прыводзіць у ім прыклад Фёдара Федарэнкі, які ў тым ліку быў ахоўнікам у канцлагеры смерці Трэблінка. Гэтага чалавека пазбавілі грамадзянства ЗША і экстрадавалі ў СССР, дзе ў 1986-1987 гадах судзілі і расстралялі. Праўда, журналіст амерыканскай газеты не ўдакладняе: каб дабіцца гэтага, спатрэбіліся гады.
Нацысцкі злачынец Фёдар Федарэнка. Укрываўся ў ЗША. У час Вялікай Айчыннай вайны служыў ахоўнікам канцэнтрацыйнага лагера Трэблінка, саўдзельнік масавых забойстваў людзей. Выдадзены амерыканскай юстыцыяй у СССР і расстраляны па прыгаворы савецкага суда ў 1987 годзе
© Sputnik / РИА Новости
WSJ піша, што пад націскам палітыкаў, аўтараў кніг аб нацыстах і грамадскіх дзеячах у Штатах у 1979 годзе стварылі спецыяльны офіс па расследаванні нацысцкіх злачынстваў. Гэтае бюро часам супрацоўнічала з яўрэйскім Цэнтрам Сымона Візенталя і павінна было знаходзіць нацы, якія схаваліся ў ЗША. Асноўная мэта – дабіцца іх экстрадыцыі для суда ў іншыя краіны. Але, паводле слоў аўтара артыкула, гэта было не так проста, нават у супрацоўніцтве з савецкім бокам.
"Злачынцаў не могуць судзіць тут (у ЗША. - Sputnik) за злачынствы, якія яны здзейснілі дзесьці, і дэпартаваць іх можна толькі, калі будзе даказана, што яны схлусілі пры ўездзе ў краіну", - гаворыцца ў артыкуле.
Асноўная цяжкасць для юрыстаў была менавіта ў тым, каб пазбавіць амерыканскага пашпарта такіх натуралізаваных грамадзян. Плюс да гэтага павінны быць яшчэ і важкія падставы для дэпартацыі. На момант той публікацыі ў The Wall Street Journal з 50 спраў па пазбаўленні грамадзянства і дэпартацыі спецыяльны офіс здолеў давесці да лагічнага канца толькі прыкладна два дзясяткі.
На першы погляд, выснова такая: амерыканская судовая бюракратыя перашкодзіла дабіцца справядлівасці. Але ёсць і некаторыя іншыя акалічнасці.
Маленькія могілкі
Здрада і ваенныя злачынствы не маюць нацыянальнасці. Пасля вайны ў ЗША былых паліцаяў і іншых калабарацыяністаў можна было знайсці не толькі ў літоўскай і ўкраінскай, але і ў іншых дыяспарах.
23 мая 1982 года ў The Washington Post выйшаў артыкул "Тайна маленькіх могілак". У ім гаварылася аб магілах, якія размешчаны адносна недалёка ад Нью-Джэрсі. Гэтыя прыватныя могілкі ў паселішчы Саўт-Рывер, якія, па словах аўтара публікацыі, незвычайны для ЗША сваімі агароджамі.
Артыкул "Тайна маленькіх могілак", The Washington Post ад 23 мая 1982 года
"На ім пахаваны, як мінімум, два падазроныя нацысцкія ваенныя злачынцы і цэлы тузін былых членаў дывізіі Вафэн СС, якія ваявалі за Гітлера, і іх тайна пусцілі (жыць. - Sputnik) у Злучаныя Штаты ў 1950-х, каб яны дапамагалі ў Халоднай вайне супраць Савецкага Саюза", - сказана ў артыкуле.
У тым ліку там пахаваны ўраджэнец Мінскай губерні Радаслаў Астроўскі – кіраўнік марыянетачнай Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) у гады нямецкай акупацыі. Таксама ён быў бургамістрам у Магілёве, Смаленску і Бранску.
Радаслаў Астроўскі аглядае шэраг супрацоўнікаў беларускай дапаможнай паліцыі ў перыяд акупацыі (1942 ці 1943 гады)
CC0 / Неизвестен /
Цікава, што БЦР як нейкі "ўрад у выгнанні" яшчэ доўга існавала за мяжой, у тым ліку ў ЗША і нават канкурыравала з іншым падобным праектам збеглых калабарацыяністаў і іх нашчадкаў. Натуральна, абедзве арганізацыі не мелі ніякай рэальнай улады і паўнамоцтваў.
Царква не для ўсіх
Саўт-Рывер быў адным з цэнтраў беларускай эміграцыі яшчэ ў царскія часы, але пасля Другой Сусветнай вайны туды прыехала новая хваля перасяленцаў. Той факт, што яны не захацелі жыць у БССР, сам па сабе выклікае пэўныя падазрэнні.
У артыкуле The Washington Post зважаюць на цікавы факт. У гэтым паселішчы была пабудавана праваслаўная царква ў гонар святой Еўфрасінні Полацкай, але туды ў 80-я гады мінулага стагоддзя хадзіла толькі новая хваля эміграцыі. Іншым беларусам не дазвалялі ўвайсці ў абшчыну.
Прадстаўнікі новай хвалі імігрантаў нярэдка працавалі на амерыканскі ўрад у якасці антысавецкіх прапагандыстаў і нават шпіёнаў. На гэтую тэму ЦРУ рассакрэціла нямала дакументаў ужо ў XXI стагоддзі пад націскам палітыкаў і пасля прыняцця спецыяльнага закона.
А ў 1980-х некаторыя журналісты і публіцысты, у тым ліку аўтар артыкула The Washington Post зважалі яшчэ на адзін факт. За храмам ёсць вялікі манумент у памяць аб беларусах, якія загінулі ў гады вайны. На ім напісана, што гэтыя людзі змагаліся "за свабоду і незалежнасць" Беларусі.
Аднак, як адзначана ў артыкуле, праблема ў тым, што на самай справе гэта былі ўдзельнікі фарміравання Вафэн СС. Таксама там прыводзяцца цытаты з дакумента амерыканскай ваеннай разведкі 1945 года. Журналіст падкрэслівае, што імёны калабарацыяністаў з гэтага дакумента супадаюць з тымі, што пазначаны на многіх пахаваннях маленькіх могілак.
На той момант у Штатах якраз ішло расследаванне і адносна гэтых, няхай ужо мёртвых, людзей. Органы цікавіла, як жа гэтыя былыя члены Вафэн СС змаглі асесці ў Амерыцы.
Журналіст амерыканскай газеты заканчвае артыкул вось чым. На могілках ён сустрэў пажылога вартаўніка і спытаў, як шмат нацыстаў там пахавана. На гэта ён атрымаў такі адказ: ніякіх нацыстаў тут няма, бо на магілах не свастыкі, а "ветэранскія" крыжы.
Да гэтага часу рэсурсы, якія прызнаны ў Беларусі экстрэмісцкімі, перыядычна называюць Саўт-Рывер цэнтрам беларускай дыяспары ў ЗША. Узгадваецца помнік "ветэранам" ля царквы, могілкі, але падрабязнасці аб мінулым нябожчыкаў замоўчваюцца, або іх спрабуюць апраўдаць.
Артыкул пад назвай "Дакументы даказваюць, што ЗША вербавалі расійскіх нацыстаў" у Bostone Globe ад 19 лютага 1985 года
У амерыканскай прэсе тых гадоў было яшчэ шмат публікацый аб непрыемных для спецслужбаў ЗША эпізодах укрывальніцтва калабарацыяністаў. Выходзілі кнігі на гэтую тэму. У некаторых выпадках нават не рабілася асаблівага адрознення паміж выхадцамі з СССР розных нацыянальнасцей. Беларускіх калабарацыяністаў часам называлі "рускімі нацы".
Ішла гаворка і аб украінскіх нацыяналістах. Менавіта яны і іх нашчадкі пачалі свабодна ездзіць ва Украіну ў 1990-х і ўнеслі свой уклад у тое, што адбываецца там зараз…
Хочаце яшчэ больш актуальных і цікавых навін – падпісвайцеся на Telegram-канал Sputnik Беларусь, MAX і Viber, чытайце нас у Дзэн, а таксама сачыце за намі ў сацсетках "Одноклассники" і "ВКонтакте"
#/media/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:St._Euphrosynia's_Church_front.jpg){kind=link}
_at_Middlesex_County_Route_677_(Ferry_Street)_in_South_River,_Middlesex_County,_New_Jersey.jpg){kind=link}