"Якое Васілля – такі й год…", або Куццявая вячэра на Шчадрэц

Вось ужо колькі часу Новы год святкуюць 1 студзеня, але ж народу ўсё адно радасць, бо наперадзе чакае яшчэ адзін Новы год – "стары". Мала хто будзе спрачацца з тым, што гэта адно з самых любімых зімовых свят, якое прынята сустракаць з сям’ёй і сябрамі. Менавіта 14 студзеня адбываецца сустрэча Новага года па старым стылі, якая ў народным календары пазначана таксама як Васілле, або інакш Шчадрэц, Багатая куцця.

Шчадрэц, як і ў даўніну, пачынаюць святкаваць яшчэ напярэдадні, з вечара 13 студзеня. І вечар гэты сапраўды шчодры на добры настрой і калядныя прысмакі, якія гатуюць да Куццявой вячэры.

Нягледзячы на марознае надвор’е, ад ранку да вечара калісьці мала хто сядзеў па хатах. Спачатку даглядалі гаспадарку, па патрэбе наводзілі парадак на двары і ў хаце, а потым гатавалі ў печы смачныя стравы, каб пазней паставіць іх на святочны абрус. І рабілі гэта таму, што верылі:

Аднак, якія ж Калядкі без традыцыйных гасцей? Самае вясёлае ў свяце – прыход калядоўшчыкаў з віншаваннямі і касцюміраваным выступленнем. Героі Шчодрага вечара ў масках Казы, Мядзведзя, Бусла, Дзеда-продка і інш. спяваюць ды жартуюць, імкнучыся выклікаць смех, які, згодна з народным перакананнем, здольны абараніць прысутных ад усялякага ліха.

Тым не менш, не смехам адзіным ратаваліся на вёсцы, – і дарослыя сяляне, і моладзь здзяйснялі розныя варожбы ў гаспадарчых і вясельных мэтах.

Так, па вантробах свойскай жывёлы і хатняй птушкі, забітых да Каляд, гаспадары глядзелі, якая будзе зіма:

А вось маладыя дзяўчаты варажылі на будучы лёс. Спечаныя з рознымі начынкамі піражкі на ноч хавалі ў сена, а раніцай глядзелі – чый піражок пагрызла мышка, тая дзеўка і пойдзе замуж.

З той жа мэтай прапаноўвалі сабаку і курам бліны.

Асабліва завіхаліся гаспадыні. Перш за ўсё, гатавалі даўні сімвал гэтага вечара – куццю. Яе абавязкова варылі з ячных або пшанічных круп і запраўлялі падсмажанымі з цыбуляй кавалачкамі сала. Па традыцыі абрадавую кашу "ад печы да стала" павінна была гатаваць адна з жанчын сям’і: яна сама павінна была перабраць зярняткі, вымыць іх, зварыць, астудзіць і падаць на стол. Лічылася, што дзякуючы гэтаму ў наступным годзе абавязкова захаваецца сямейная і гаспадарчая еднасць!

На святочны стол акрамя куцці падавалі найсмачнейшыя стравы з разнастайнага мяса. Перавагу аддавалі свініне. У народзе нават існавала перакананне, што трэба абавязкова перад Калядамі закалоць кормнага падсвінка, каб Каляда не гневалася і спрыяла добраму ўраджаю і прыплоду скаціны.

Таксама загадзя стараліся назапасіць разнастайныя каўбасы, якія падчас посту павольна сохлі перад печчу на балясцы, салілі паляндвіцу, гатавалі з вантроб сальцісон і іншыя мясныя прысмакі са "свежыны". Частка каўбас абавязкова адкладалася для калядоўшчыкаў, прыходу якіх асабліва радаваліся падчас Куццявой вячэры.

І нарэшце ў святочнае меню дадавалі бліны з грэцкай мукі, клёцкі, піражкі і інакшую разнастайную выпечку.

Што ж тычыцца напояў, то шчодрае на стравы застолле не абыходзілася без моцных напіткаў, якія спрыялі вясёламу настрою. Як тут не ўзгадаць старадаўнюю прымаўку:

Напіткі куплялі якасныя і не менш за вядро (палову вядра не прадавалі!), бо лічылася, што на калядным стале павінна быць самае лепшае. Як казалі раней на Палессі: "На Новы год трэба штоб усё добрае…" (паводле выдання Часлава Пяткевіча "Рэчыцкае Палессе").

Аднак існавала ва ўжытку і такое выслоўе: "Пі, ды не ўпівайся!". Падобная перасцярога захавалася нездарма, бо ў народзе п’яніц ніколі не паважалі. Дарэчы, людзей за калядным сталом было заўсёды багата, а частку гарэлкі раздавалі калядным гуртам, якія за ноч не аднойчы наведвалі гаспадароў, і таму ніхто асабліва не мог паскардзіцца "на перапой".

Даўно мінулі тыя часы, калі людзі, якія ніколі не елі ўдосталь, чакалі вялікіх свят, каб сытна пад’есці чагосьці ласага. Маўляў:

Цяпер для многіх беларусаў нагода сустрэцца ў калядны вечар – даніна прыгожай традыцыі, пэўныя асаблівасці якой ужо сышлі ў нябыт. І, тым не менш, яшчэ шмат хто працягвае прытрымлівацца старажытных звычаяў, такім чынам захоўваючы іх для наступных пакаленняў.

А каб за святочным сталом было сядзець весялей, лепш прыгатаваць старадаўнюю поліўку з грыбамі і не паленавацца запячы каўбасу па-бездзежску, падаўшы яе з ільняной макухай ды варанай бульбай!

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. Замачыць на некалькі гадзін у халоднай вадзе рабрынкі, каб пры варцы не было пены. Пасля ўкласці рабрынкі ў рондаль, заліць 2 л халоднай вады і паставіць варыць.

Цыбулю нашаткаваць кубікамі і разам з мукой абсмажыць на халодным алеі (у яго да смаку можна дадаць вяршковае масла), крыху пасаліць.

Загадзя амаль да гатоўнасці адварыць грыбы, астудзіць і нарэзаць кубікамі.

У кіпяток дадаць грыбы, соль, перац і даць закіпець. Пасля туды ж дадаць непрамытыя крупы і паставіць у печ на некалькі хвілін. Затым дадаць цыбулю і варыць яшчэ 30-40 хв. Агульны час гатавання стравы – 1 гадз. 40 хв.

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. Мяса і сала наразаем нажом даволі буйнымі кавалачкамі прыкладна 3-4 см даўжынёй і 1 см таўшчынёй, сала трошкі драбней. Перамяшаць мяса ў місцы, уліць халодную ваду, гарэлку, пасаліць. Пачысціць часнок, дробна пасячы і дадаць у фарш разам з прыправай. Усё добра перамяшаць.

Вымытыя і правераныя на адсутнасць дзірак кішкі надзець на адмысловую насадку і рукамі запхаць у іх фарш.

На бляху паслаць чыстую льняную салому і выкласці наверх папярэдне праткнутую іголкай у некалькіх месцах кішку, каб выпусціць паветра.

Запякаць у печы (духоўцы) каля гадзіны.

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. Семя лёну прагрэць на патэльні, каб пачало падскокваць. Дадаць у лён крыху солі і злёгку перацерці.

Падаваць з адваранай бульбай.