Тайна маленькіх могілак: як паліцаі пасля вайны хаваліся ў ЗША

"Добра вядома, што пасля Другой Сусветнай вайны многія нацысцкія ваенныя злачынцы знайшлі прытулак у Лацінскай Амерыцы. Былы кіраўнік Гестапа (у Ліёне. - Sputnik) Клаўс Барб’е жыў у Балівіі з 1951 года да яго экстрадыцыі ў 1983 годзе ў Францыю…".

Так пачынаўся артыкул "Нацысты сярод нас" у амерыканскай газеце The Wall Street Journal ад 10 студзеня 1985 года. Барб’е (Барбі), які згадваецца ў ёй, у той час як раз чакаў суда ў Францыі.

Барб’е атрымаў мянушку "Ліёнскі мяснік", таму што на пасадзе шэфа Гестапа ў буйным французскім горадзе падчас акупацыі катаваў затрыманых, быў датычны да адпраўкі яўрэяў у канцлагеры і іншых ваенных злачынстваў. Барб’е два разы завочна судзілі ў Францыі, а потым і вочна. Атрымаў пажыццёвы тэрмін і памёр у турме ў 1991 годзе.

Але ёсць і іншы прыклад. Ваенны злачынец Антанас Імпулявічус, пра якога раней выходзіў матэрыял на сайце Sputnik Беларусь. Ён атрымаў мянушку "Мінскі мяснік" і, на жаль, пазбег пакарання.

У Літоўскай ССР асудзілі многіх яго саўдзельнікаў-калабарацыяністаў, якія былі датычныя да ваенных злачынстваў, у тым ліку і на тэрыторыі БССР. У Амерыцы Імпулявічус працягваў спакойна жыць, але ў 1960-я перад ім замаячыла магчымая адплата. З СССР у ЗША сталі паступаць розныя лісты і запыты.

Напрыклад, ЦРУ даўно рассакрэціла і апублікавала пераклад на англійскую мову пісьма ад старшыні Каўнаскага гарвыканкама мэру Філадэльфіі. У ім чыноўнік Літоўскай ССР указвае дакладны адрас пражывання Імпулявічуса ў Філадэльфіі.

У лісце прама гаворыцца, што Антанас уцёк з Літвы, бо з’яўляецца ваенным злачынцам, і яго трэба судзіць. Пры гэтым называюцца імёны і іншых калабарацыяністаў літоўскага паходжання, якія схаваліся ў ЗША.

Больш за тое, у саміх Штатах некаторыя этнічныя літоўцы таксама заклікалі судзіць Імпулявічуса. У снежні 1962 года ў Чыкага прайшоў сход літоўскай дыяспары. Удзельнікі пастанавілі, што гэты чалавек, а таксама іншы калабарацыяніст – Пашкявічус – павінны быць экстрадаваны ў СССР. Рэзалюцыю адправілі генпракурору ЗША Роберту Фрэнсісу Кэнэдзі.

Былі і шматлікія публікацыі ў амерыканскіх выданнях як яўрэйскай, так і літоўскай дыяспар. Сутнасць зводзілася да аднаго: такіх, як Імпулявічус, трэба судзіць. Усё гэта не падзейнічала на амерыканскія органы юстыцыі.

Вернемся да артыкула ў The Wall Street Journal. Аўтар прыводзіць у ім прыклад Фёдара Федарэнкі, які ў тым ліку быў ахоўнікам у канцлагеры смерці Трэблінка. Гэтага чалавека пазбавілі грамадзянства ЗША і экстрадавалі ў СССР, дзе ў 1986-1987 гадах судзілі і расстралялі. Праўда, журналіст амерыканскай газеты не ўдакладняе: каб дабіцца гэтага, спатрэбіліся гады.

WSJ піша, што пад націскам палітыкаў, аўтараў кніг аб нацыстах і грамадскіх дзеячах у Штатах у 1979 годзе стварылі спецыяльны офіс па расследаванні нацысцкіх злачынстваў. Гэтае бюро часам супрацоўнічала з яўрэйскім Цэнтрам Сымона Візенталя і павінна было знаходзіць нацы, якія схаваліся ў ЗША. Асноўная мэта – дабіцца іх экстрадыцыі для суда ў іншыя краіны. Але, паводле слоў аўтара артыкула, гэта было не так проста, нават у супрацоўніцтве з савецкім бокам.

Асноўная цяжкасць для юрыстаў была менавіта ў тым, каб пазбавіць амерыканскага пашпарта такіх натуралізаваных грамадзян. Плюс да гэтага павінны быць яшчэ і важкія падставы для дэпартацыі. На момант той публікацыі ў The Wall Street Journal з 50 спраў па пазбаўленні грамадзянства і дэпартацыі спецыяльны офіс здолеў давесці да лагічнага канца толькі прыкладна два дзясяткі.

На першы погляд, выснова такая: амерыканская судовая бюракратыя перашкодзіла дабіцца справядлівасці. Але ёсць і некаторыя іншыя акалічнасці.

Здрада і ваенныя злачынствы не маюць нацыянальнасці. Пасля вайны ў ЗША былых паліцаяў і іншых калабарацыяністаў можна было знайсці не толькі ў літоўскай і ўкраінскай, але і ў іншых дыяспарах.

23 мая 1982 года ў The Washington Post выйшаў артыкул "Тайна маленькіх могілак". У ім гаварылася аб магілах, якія размешчаны адносна недалёка ад Нью-Джэрсі. Гэтыя прыватныя могілкі ў паселішчы Саўт-Рывер, якія, па словах аўтара публікацыі, незвычайны для ЗША сваімі агароджамі.

У тым ліку там пахаваны ўраджэнец Мінскай губерні Радаслаў Астроўскі – кіраўнік марыянетачнай Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) у гады нямецкай акупацыі. Таксама ён быў бургамістрам у Магілёве, Смаленску і Бранску.

Цікава, што БЦР як нейкі "ўрад у выгнанні" яшчэ доўга існавала за мяжой, у тым ліку ў ЗША і нават канкурыравала з іншым падобным праектам збеглых калабарацыяністаў і іх нашчадкаў. Натуральна, абедзве арганізацыі не мелі ніякай рэальнай улады і паўнамоцтваў.

Саўт-Рывер быў адным з цэнтраў беларускай эміграцыі яшчэ ў царскія часы, але пасля Другой Сусветнай вайны туды прыехала новая хваля перасяленцаў. Той факт, што яны не захацелі жыць у БССР, сам па сабе выклікае пэўныя падазрэнні.

У артыкуле The Washington Post зважаюць на цікавы факт. У гэтым паселішчы была пабудавана праваслаўная царква ў гонар святой Еўфрасінні Полацкай, але туды ў 80-я гады мінулага стагоддзя хадзіла толькі новая хваля эміграцыі. Іншым беларусам не дазвалялі ўвайсці ў абшчыну.

Прадстаўнікі новай хвалі імігрантаў нярэдка працавалі на амерыканскі ўрад у якасці антысавецкіх прапагандыстаў і нават шпіёнаў. На гэтую тэму ЦРУ рассакрэціла нямала дакументаў ужо ў XXI стагоддзі пад націскам палітыкаў і пасля прыняцця спецыяльнага закона.

А ў 1980-х некаторыя журналісты і публіцысты, у тым ліку аўтар артыкула The Washington Post зважалі яшчэ на адзін факт. За храмам ёсць вялікі манумент у памяць аб беларусах, якія загінулі ў гады вайны. На ім напісана, што гэтыя людзі змагаліся "за свабоду і незалежнасць" Беларусі.

На той момант у Штатах якраз ішло расследаванне і адносна гэтых, няхай ужо мёртвых, людзей. Органы цікавіла, як жа гэтыя былыя члены Вафэн СС змаглі асесці ў Амерыцы.

Журналіст амерыканскай газеты заканчвае артыкул вось чым. На могілках ён сустрэў пажылога вартаўніка і спытаў, як шмат нацыстаў там пахавана. На гэта ён атрымаў такі адказ: ніякіх нацыстаў тут няма, бо на магілах не свастыкі, а "ветэранскія" крыжы.

Да гэтага часу рэсурсы, якія прызнаны ў Беларусі экстрэмісцкімі, перыядычна называюць Саўт-Рывер цэнтрам беларускай дыяспары ў ЗША. Узгадваецца помнік "ветэранам" ля царквы, могілкі, але падрабязнасці аб мінулым нябожчыкаў замоўчваюцца, або іх спрабуюць апраўдаць.

У амерыканскай прэсе тых гадоў было яшчэ шмат публікацый аб непрыемных для спецслужбаў ЗША эпізодах укрывальніцтва калабарацыяністаў. Выходзілі кнігі на гэтую тэму. У некаторых выпадках нават не рабілася асаблівага адрознення паміж выхадцамі з СССР розных нацыянальнасцей. Беларускіх калабарацыяністаў часам называлі "рускімі нацы".