Зялёныя Святкі з водарам ліпы і цомбера, або Гатуем Траецкую бяседу на "вялікія госці"
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяЦомбер на Сёмуху
![Цомбер на Сёмуху Цомбер на Сёмуху - Sputnik Беларусь, 1920, 23.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087370715_0:120:1280:840_1920x0_80_0_0_eadd5eb8ae806fb80e8afac293389500.jpg)
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Падпісацца
Этнограф Ларыса Мятлеўская дзеліцца ўспамінамі аб вясковых традыцыях святкавання Сёмухі і прапануе аднавіць на кухні рэцэпт старадаўняй стравы з мяса казулі ці вепрука.
Поўны разнастайных клопатаў чэрвень амаль праляцеў, падараваўшы незвычайныя сустрэчы і прыгоды ў новых краязнаўчых вандроўках па Беларусі. І без таго вялікая скарбонка папоўнілася цікавымі рэцэптамі беларускай традыцыйнай кухні. Гэтым разам пачнём знаёміцца са стравамі, якія гатуюць у Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Паколькі асабліва старанна гаспадыні рыхтуюцца да свят, варта адзначыць, што найважнейшае і самае блізкае з іх – Сёмуха.
Спрадвечны "Май"
Даволі цёплая вясна прыспешыла цвіценне ліпы, і таму сёлета духмянае чэрвеньскае паветра хочацца есці лыжкай – бы ліпавы мёд! Вока радуецца росквіту зеляніны, у гонар якой здаўна і адзначаюць старажытнае свята Сёмуху. Яно святкуецца праз сем тыдняў пасля Вялікадня. Дарэчы, менавіта адсюль і паходзіць адна з назваў гэтага народнага свята.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяВока радуецца росквіту зеляніны!
![Цыкорыя Цыкорыя - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087371823_0:0:2730:2047_1920x0_80_0_0_abf2a69a0111860b14b3626145930849.jpg)
Вока радуецца росквіту зеляніны!
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
"Тройца", "Зялёныя святкі", "Май", "Русаллі", "Зелянец", "Гранная нядзеля" і "Дух" – мясцовыя назвы Сёмухі – у гэтым годзе прыпадае на 23 чэрвеня. Сёлетнія святкаванні асаблівыя яшчэ і тым, што амаль супадаюць з летнім сонцаваротам, калі вельмі хочацца быць на прыродзе.
Такое спрадвечнае імкненне зусім не выпадковае, бо асноўны сэнс гэтага свята – дахрысціянскі: ушанаванне расліннасці, зеляніны, кветак і дрэў, буйны росквіт якіх атаясамліваўся з жыццёвай сілай прыроды.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяКвітнеючая на Сёмуху шыпшына
![Шыпшына Шыпшына - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087372144_0:0:2730:2048_1920x0_80_0_0_d0bdfb9ec8b809ff13ed3e7aa672c97c.jpg)
Квітнеючая на Сёмуху шыпшына
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Каб яе прывабіць, спрыяць будучаму ўраджаю, забяспечыць плоднасць жывёлы, гарантаваць здароўе і дабрабыт сям’і – галінкамі бярозы, ліпы і клёна аздаблялі сядзібныя пабудовы. Жывая гэтая традыцыя і сёння.
Акрамя таго, каб захаваць хараство гэтага часу, продкі вышывалі кветкі на ручніках, якімі прыбіралі пакоі і на Сёмуху, і ў іншыя ўрачыстыя дні.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяКветкі на ручніку
![Кветкі на ручніку Кветкі на ручніку - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087372328_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_5533a4728373c5b0d1efd01420d5c189.jpg)
Кветкі на ручніку
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Узгадваючы сярэдзіну ХХ стагоддзя, усплываюць успаміны, як дзяды, якія жылі недалёка ад Мінска, святкавалі "Тройцу", або, як часцей казалі, Сёмуху. У кожнай сялянскай хаце яе чакалі з асаблівым радасным хваляваннем.
Перад вачыма паўстае святочная вёска, якая на некалькі дзён прыбіралася ў зеляніну з ссечаных маладых дрэўцаў бярозы і клёна – у суботу перад святам кожны спяшаўся наламаць галінкі "маю", каб упрыгожыць імі абразы і партрэты сваякоў у хатах. Паўсюдна панавала чысціня і выключны парадак, бо чакалі далёкіх і блізкіх гасцей. А паветра ўсёй вёскі напаўнялася водарам усялякіх прысмакаў, гатаваных у печы да святочнай бяседы.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяПружанскія ручнікі на агароджы
![Пружанскія ручнікі на агароджы Пружанскія ручнікі на агароджы - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087372511_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_57b8a35ba54977ba15ca3ad255a60928.jpg)
Пружанскія ручнікі на агароджы
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Траецкія клопаты
Сама Траецкая бяседа – асаблівы клопат для гаспадыні. Зладзіць багатую колькасць разнастайных страў гаспадыні дапамагалі дарослыя дочкі, нявесткі і нават суседкі, якія мелі час. Ад самага рання, а часам і за дзень да свята пачыналі гатаваць вячэру на "вялікія госці".
Існавала прыкмета, што калі "харошы" стол на "Тройцу", то ў сям’і будзе хапаць усяго і "ўвесь год будзеш добра жыць". Вось і імкнуліся зрабіць разнастайнае застолле. На стале прысутнічала ўсё, што было прыпасена гаспадыняй і засталося ад зімы. Перш за ўсё, леташняя гародніна: квашаная галоўкамі капуста, старая (мінулагодняя) бульба і буракі, салёныя агуркі і грыбы, а з агароду ўжо мелі зялёную цыбулю і кроп.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяСвяточны хлеб з печы
![Хлеб з печы фармавы Хлеб з печы фармавы - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/02/11/1083714940_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_345b902b73e045281b75ae86eff4f1c5.jpg)
Святочны хлеб з печы
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Абавязкова да свята пяклі свежы хлеб і пірагі. Загадзя збівалі масла і рабілі сыры, якія часта падавалі з мёдам.
З драўляных кадак даставалі салёнае сала, якое наразалі скрылікамі таўшчынёй ў палец – маўляў, "каб было што падчапіць на відэлец".
Самыя ж далікатэсныя мясныя прысмакі захоўвалі на гарышчы ў кашах з вечкам. Адтуль даставалі вялены кумпяк, сухія хатнія каўбасы, каўбух, посік і іншую смакату, рэшткі якой яшчэ заставаліся ў добрай гаспадыні пасля Вялікадня і першага сенакосу.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяТраецкі цомбер на талерцы
![Святочны цомбер на талерцы Святочны цомбер на талерцы - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087370900_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_cbf604fceb30aa91d3e9d4cfd045b0c7.jpg)
Траецкі цомбер на талерцы
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Калі было з чаго, то варылі студзень, адварвалі і запякалі мяса, смажылі курыцу.
Да таго ж стараліся здабыць рачную рыбу, якую пераважна смажылі. А вось з горада прывозілі "купляную": селядцы, траску і хек.
На радасць дзецям пяклі салодкія "грыбкі" (від бісквітнага пірага-яечні). З сухіх яблыкаў і груш варылі ўзвар з дадаткам мяты і чабару.
Ну й якое ж свята без традыцыяных напояў! Пэўна ж да застолля рыхтавалі пераважна медавуху, хатняе піва і віно, ды таксама "сваю" і "купляную" гарэлку.
Апрануўшыся ў "чыстае" (святочнае) адзенне, усе знаходзіліся ва ўзрушаным, святочным настроі, жартавалі, лагодна віталі адно аднаго, чакаючы вечара. Паступова прыязджалі госці, і да глыбокай ночы ў хатах не гасілі святла – вёска гула, як пчолы ў вуллі.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяАсноўны сэнс Зялёных Святак – ушанаванне расліннасці, зеляніны, кветак
![Пчолы за працай Пчолы за працай - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087371639_0:0:2448:1836_1920x0_80_0_0_8c6437959768e5eb30c5aea6ca1fd057.jpg)
Асноўны сэнс Зялёных Святак – ушанаванне расліннасці, зеляніны, кветак
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
На наступны ж дзень пасля абеду свята працягвалася: на танцавальнай пляцоўцы гралі нанятыя агулам музыкі, а моладзь, якая натанцавалася ўночы, саступала месца старэйшым, якія з асалодай круціліся ў вальсах, "кракавяках" і "польках". Наогул лічылася, што на "Тройцу" першыя тры дні нельга працаваць, і таму са спакойным сэрцам продкі адпачывалі.
© Sputnik / Алеся ШаршнёваНа "Тройцу" першыя тры дні нельга працаваць
![Свята роднай ежы ў Мінску Свята роднай ежы ў Мінску - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/103705/44/1037054466_0:0:1200:800_1920x0_80_0_0_a2abf094d7e6fbe64c7e9f339095db03.jpg)
На "Тройцу" першыя тры дні нельга працаваць
© Sputnik / Алеся Шаршнёва
Рэцэпт з Ружанскай пушчы
Сярод мноства страў, якія гатавалі да Траецкай бяседы, нямала вынаходак з гародніны і мяса свойскіх жывёл. Аднак продкі беларусаў мелі талент гатавання сапраўдных кулінарных шэдэўраў і з дзікага мяса, калі выпадала магчымасць упаляваць у пушчы казулю ці вепрука.
Адзін з такіх самавітых рэцэптаў лясной стравы захоўваецца ў Соф’і Каляды, якая жыве ў вёсцы Гарадэчна, што ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Менавіта тут існуе традыцыя ўпрыгожваць святочны стол на Сёмуху старажытным "цомберам". Гатуюць цомбер з вялікага кавалка дзічыны, на якую і цяпер багата Ружанская пушча, аднак замест яе можна выкарыстоўваць на кухні і ялавічыну, а таксама свіныя кумпяк або павяндліцу.
Магчыма калісьці падчас банкетаў і прыёму Высокіх гасцей цомбер гатавалі кухары ў Ружанскім палацы, рэшткі якога знаходзяцца зусім недалёка ад Пружан.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяБрама Ружанскага палаца
![Брама Ружанскага палаца Брама Ружанскага палаца - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087371456_0:0:1165:873_1920x0_80_0_0_d16909f89642eda66a4434b7a069072c.jpg)
Брама Ружанскага палаца
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
І хоць час гатавання стравы зойме не менш за 3,5 гадзіны, але яно таго варта, бо гэта – сапраўдная кулінарная знаходка святочнага стала!
Цомбер
З чаго гатаваць:
1-2 кг мяса дзічыны (ці свойскага),
30-50 г тлушчу,
4-6 сярэдніх буракоў,
1 галоўка часнаку,
1 дробная морква,
0,5 шк. смятаны (вяршкоў),
2 ст. л. мёду,
3 ст. л. варэння з брусніц (журавін),
лаўровы ліст,
перац,
каляндра,
кмен,
кроп,
соль.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяІнгрэдыенты для цомбера
![Інгрэдыенты для цомбера Інгрэдыенты для цомбера - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087371086_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_259e9ef6a16b2759c45cbc05cff9b163.jpg)
Інгрэдыенты для цомбера
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Як гатаваць. Мяса і гарнір гатуюць асобна.
Мяса. Вялікі кавалак без жыл нашпігаваць зубкамі часнаку і дробнымі брусочкамі пачышчанай морквы. Змяшаць соль, 2 ст. л. мёду і спецыі, абцерці гэтым мяса і пакінуць на некалькі гадзін у цёмным халодным месцы.
Пасля марынаванае мяса пакласці ў глыбокую пасудзіну, папярэдне абмазаную тлушчам, накрыць вечкам і запякаць у печы або духоўцы прыкладна 1,5-2 гадзіны пры тэмпературы 180 градусаў.
Гарнір. Натаркаваць загадзя звараныя буракі. Дадаць у іх смятану (калі жадаеце больш кіслую страву) або вяршкі, варэнне з брусніц ці журавін, а таксама спецыі. Усё разам некалькі хвілін пратушыць, каб смакі лепей перамяшаліся.
© Sputnik / Ларыса МятлеўскаяЦомбер
![Цомбер Цомбер - Sputnik Беларусь, 1920, 21.06.2024](https://cdnn11.img.sputnik.by/img/07e8/06/15/1087371271_0:0:1280:960_1920x0_80_0_0_749ac0c034faaffb372ffe79af707a02.jpg)
Цомбер
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Рэцэпт разлічаны прыкладна на 4-6 порцый. Гэты далікатэс ядуць як гарачым, так і халодным. Пры падачы спачатку на вялікую талерку выкладаецца бурачны гарнір, а на яго зверху – нарэзаны на порцыі цомбер. Страва ўпрыгожваецца зелянінай.
Гатуем сваё і смачна есці!
Чытайце таксама:
"Чэрвень не гуляе – ураджай люляе", або Карыснае пустазелле ў полі і на стале
"А мы проса сеялі…", або Абрадавыя і кулінарныя завядзёнкі з прасяным смакам
Крапіва на талерцы, або Гатуем вясковыя далікатэсы з пякучай расліны