"Божыя кавалі зіму падкавалі…", або Гаспадарчыя і кулінарныя традыцыі Восеньскіх Кузьмінак
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Падпісацца
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра народныя асаблівасці святкавання Кузьмы і Дзям’яна і прапануе прыгатаваць па старажытных рэцэптах з Капыльшчыны аржаныя галачкі з кменам ды боршч па-цімкавіцку.
Згодна з народным звычаем 14 лістапада беларусы адзначаюць Кузьму і Дзям’яна (інакш Кузьма-Земян, Касьма-Даміян) або Восеньскія Кузьмінкі. Раней гэты багаты на традыцыі дзень шырока святкавалі і абавязкова збіраліся разам за сямейным сталом, каб падчас цёплай гутаркі пакаштаваць матчыны стравы.
Лепшы час для кавалёў
Кузьма і Дзям’ян – свята, якое могуць лічыць сваім прафесійным кавалі, шаўцы, лекары, земляробы і нават свацці. У даўнія часы нашы продкі верылі, што, каб мець плён у справах, дастаткова прамовіць перад працай:
"Кузьма-Дзям’ян, маці,
Дапамажы мне працаваці!"
Цікава, што па народных уяўленнях Кузьма і Дзям’ян – божыя кавалі, якія здольныя не толькі ўпрыгожыць каванымі зоркамі неба, але і скаваць ледзяны ланцуг для зямлі.
Каваная ручка на дзвярах касцёла
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Дарэчы, з мінулых стагоддзяў да нас дайшлі пагодныя прыкметы, звязаныя з гэтым прысвяткам. Так, напрыклад, продкі заўважалі, што да Кузьмы зіма не здолее закаваць раку. А вось калі ж лісце яшчэ трымаецца на дрэвах, то пэўна ў наступным годзе здарыцца недарод. Сёлета ж дрэвы распрануліся разам, а значыць будучага ўраджаю не паменшае!
Менш за два тыдні засталося да Піліпаўскага посту. Калісьці да гэтага часу на вёсцы спяшаліся завяршыць усе гулянкі, звязаныя не толькі з вяселлямі, але і з провадамі ў войскі. І, сапраўды, Кузьмінкі для гэтага – самы лепшы час.
Апрананне маладой падчас вясельнага абраду (рэканструкцыя)
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Непасрэдна на само свята сяляне стараліся не працаваць, бо пачыналіся Піліпаўскія Запускі, якія цягнуліся па 27 лістапада. У гэты час пачатае ў кастрычніку прадзіва трэба было адкласці ўбок. З такой нагоды ў Калінкавіцкім раёне перасцерагалі маладых гаспадынь і дзяўчат:
"У Запускі не прэдуць, на Крэшчэнне, Міхайла, Кузьму-Земяна. Рукі позаверняе, або рот набок скрывіць…" (паводле Беларускага народнага календара).
"На Кузьму-Земяна не прэдуць...", - казалі продкі
© Sputnik / Альфрэд Мікус
Шавец без ботаў
Раней халоднае лістападаўскае надвор’е спрыяла працы не толькі кавалёў, якія, выконваючы замовы вяскоўцаў, усё часцей грукаталі молатам у сваіх кузнях на ўскрайку беларускіх мястэчак. У сваіх майстэрнях непасрэдна ў хаце (ці пры ёй) браліся за пашыў абутку шаўцы.
Абутак – важнейшы элемент традыцыйнага комплексу адзення (строю). Як даўней, так і цяпер ён вызначае статус чалавека, а ў глыбокай старажытнасці па ім меркавалі нават аб радавой прыналежнасці яго носьбіта.
Боты гаспадара
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Абутку надавалі пэўную форму і шылі са скуры, упрыгожваючы адмысловай вышыўкай-абярэгам. Скураны абутак дорага каштаваў, і таму яго насілі часта толькі па святах. Дарэчы, ідучы да царквы басанож ці ў лапцях, беларусы неслі чаравікі, боцікі і боты з сабою, а ўжо абувалі непасрэдна перад уваходам у храм.
Часта боты перадаваліся паміж сваякамі – напрыклад, ад бацькі да сына. І хоць такую беражлівасць ухвалялі, але й часам з яе пасмейваліся, узгадваючы бацьку, які кпіў з сына:
"Я трыццаць год гэтыя боты насіў, а ён за тыдзень іх ушчэнт сцёр!"
Пра саміх жа шаўцоў жыхары мястэчак казалі:
"Шавец у падзёртых ботах ходзіць…".
Валёнкі вясковыя
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
А яшчэ Кузьма і Дзям’ян з’яўляюцца сапраўднымі аматарамі беларускай кухні: у старой прыказцы сцвярджаецца, што яны менавіта тыя беларусы-ліцвіны, якія, ухваляючы нараджэнне маленькага Ісуса, прынеслі сваю любімую страву – "гаршчок бацвіны".
Кухня старажытнай Капыльшчыны
У лістападзе ў каморы ўсяго поўна. Мабыць таму, пакуль не надышоў перадкалядны пост, можна ласавацца шамтлікімі скаромнымі стравамі. У тым ліку накшталт тых, што гатуюць на Капыльшчыне.
Галачкі з кменам
З чаго гатаваць соус:
50 г вэнджанага сала (грудзінкі),
2 ст. л. смятаны,
1 цыбуліна,
2 ст. л. грыбнога парашку (здробненых сухіх грыбоў).
З чаго гатаваць страву:
500 г свежага аржанога хлеба (бохан),
2-3 яйкі,
2 ч. л. насення кмену,
1 ст. л. крухмалу,
1 ч. л. солі.
Інгрэдыенты для галачак
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Як гатаваць соус. Нарэзаць кубікамі сала, дробна скрышыць цыбулю. Пакласці сала на грэтую патэльню і смажыць, пакуль не вытапіцца тлушч.
Усыпаць цыбулю, абсмажыць да мяккасці, пад канец дадаць грыбны парашок і смятану. Пакінуць у цёплай печы на некалькі хвілін.
Як гатаваць страву. Хлеб намачыць у вадзе і, калі набрыняе, добра адціснуць. У хлебную масу ўбіць яйкі, усыпаць кмен, дадаць крухмал, соль і замясіць цеста.
Затым скачаць галачкі памерам з сярэднюю бульбіну.
Закіпяціць падсоленую ваду, апусціць у яе галачкі і варыць 3-5 хв. Пасля дастаць з вады і паліць соусам.
Галачкі з кменам
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Боршч па-цімкавіцку
Страва гатуецца паводле рэцэпта з вёскі Цімкавічы.
З чаго гатаваць:
2,5 л вады,
200-300 г курынага мяса,
3 бульбіны,
1 морквіна,
1 цыбуліна,
5-6 сярэдніх бурачкоў,
1 галоўка часнаку,
2-3 ст. л. агурочнага расолу,
100 г алею,
0,5 ч. л. цукру,
1 лаўровы ліст,
10 г зеляніны пятрушкі ці кропу,
соль (да смаку).
Інгрэдыенты для баршчу
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Як гатаваць. Зварыць курынае мяса. Скрышыць бульбу, моркву, цыбулю, уліць расол, дадаць крыху солі.
Калі ўсё зварыцца, буракі буйна старкаваць, абсмажыць на алеі, дадаць у суп разам з цукрам і дробна скрышаным часнаком. Давесці боршч да кіпення, паменьшыць агонь і варыць яшчэ некалькі хвілін. У канцы варкі дадаць лаўровы ліст, зняць з агню і даць пастаяць некалькі хвілін.
Падаваць з чорным хлебам і смятанай, а таксама абавязкова пасыпаць сечанай зелянінай.
Смачна есці!
Боршч
© Sputnik / Ларыса Мятлеўская
Чытайце таксама:
"Зміцер, Зміцер зямлю выцер…", або Кастрычніцкі пах яблыкаў і морквы на продкавай кухні
"Быць, як у таткі за плячыма…", або Спрадвечныя бацькавы звычаі і прысмакі
Таямніцы Дзедаўскай талеркі, або Містыка і водар страў на Пакроўцы
