"Госці на парог – гаспадыня за пірог…", або Сустракаем Хлебны Спас з пружанскай кухняй

Апошнія жнівеньскія дзянёчкі напаўняюць сэрца радасцю, бо амаль кожны дзень прыносіць прыемнае хваляванне ад вынікаў працы на зямлі. Яшчэ ўчора ад работы камбайнаў гуло вясковае наваколле, а сёння палі ўжо залоціць іржышча.

Саламяныя "кацёлкі", густа раскіданыя па палях, утвараюць маляўнічы пейзаж і спакушаюць на сэлфі.

Надышоў час Дажынак, якія ў Беларусі святкуюць заўсёды асабліва ўрачыста. Згодна з народным календаром іх здаўна наладжвалі 28 і 29 жніўня – на Вялікую Прачыстую (калі Царква адзначае Успенне Прасвятой Багародзіцы) і на Трэці Спас, які нездарма называюць Хлебным.

Вандруючы ў гэтыя дні па краіне, можна назіраць святочныя кампазіцыі з кулёў саломы і нават трапіць на канцэртныя праграмы! Мясцовыя работнікі культуры ладзяць іх у гонар новага ўраджаю і хлебаробаў, працавітымі рукамі якіх ён сабраны. На запыленых тварах можна пабачыць лагодныя ўсмешкі і прыемную стому, а на вечку ад дзяжы, засланым ручніком, красуе, упрыгожаны каласамі, першы каравай.

Адышлі ў нябыт тыя часы, калі кожны вясковец браў у рукі касу, сярпы і прыбіраў са сваіх палеткаў зерневыя культуры. Акуратна складзеныя копы са снапоў цяпер можна сустрэць бадай што толькі ў глухіх вёсках, а сам сноп хутка стане этнаграфічным аб’ектам, прадстаўленым у экспазіцыях адпаведных музеяў.

З даўніх часов жніво лічылася найважнейшай справай года для аграрыя, бо ад плёну яго працы наўпрост залежаў дабрабыт і сытае жыццё сям’і і краю. Можа таму кожны этап гэтага працэсу і па сённяшні дзень так багата абстаўлены радаснымі ўрачыстасцямі.

Вядома ж, старажытныя абрады, звязаныя з ушанаваннем нівы, значна адрозніваюцца ад сучасных святочных мерапрыемстваў. І, тым не менш, сівая даўніна не-не, ды праявіцца ў жаданні зладзіць святочны абед проста на полі ці ў апошніх каласах, пакінутых не зжатымі на залатым іржышчы. У народзе верылі, што гэтыя каласы даюць прытулак духу поля, які будзе абараняць яго ад навальніц і празмернай спякоты. Засталася і традыцыя пакідаць на полі ахвяру духу зямлі ў выглядзе хлеба й солі.

Усё гэта рабілася для таго, каб у наступным годзе прычакаць новы ўраджай – маўляў, "каб вялося і не звялося".

На Прачыстую і ў Хлебны Спас было прынята асвячаць зёлкі, агародніну і снапок з апошніх каласоў. Яго называлі "барадой". Цікава, што зернем з асвечанай "барады" пасля Прачыстай калісьці пачыналі гэтак званыя "засеўкі". Увогуле апошнія нязжатыя каласы ў розных мясцовасцях Беларусі мелі розныя, поўныя глыбокага сэнсу назвы – "спарыня", "раёк", "каза", "перапёлка", "Богава барада" і нават "кукла".

Наогул лічылася, што асвечанае жыта, калі перамяшаць яго з астатнім зернем, дапаможа новаму збожжу добра расці.

Цудоўная традыцыя адзначаць свята новага ўраджаю засталася і сёння. І хоць цяпер гэтае свята ладзіцца толькі ў асобных сялянскіх сем’ях, дух урачыстасці, асаблівай радасці вядомы многім жыхарам нашай краіны.

На сучасным свяце, як і стагоддзі таму, без смачных страў на агульным застоллі не абыходзіцца. Безумоўна, найгалоўнейшыя стравы свята – хлеб і разнастайныя пірагі.

Пірагі раней не толькі пяклі, але калісьці аб іх спявалася і ў жніўных абрадавых песнях. Напрыклад, у адной з такіх песень згадвалася Спажа (Гаспажа, Багародзіца), якая на Прачыстую ходзіць па зжатых нівах ды ў правай руцэ трымае залаты серп, а ў левай – "пшонны пірог".

На жаль дакладная рэцэптура гэтага пірага пакуль не знойдзена. Аднак апісанне падобнай стравы пад назвай "каржы" пакінуў вядомы беларускі этнограф Чэслаў Пяткевіч у кнізе "Рэчыцкае Палессе":

Што ж, дажынкі – самы час пячы смачную выпечку са свежай мукі і частаваць ёю членаў сям’і, суседзяў ды гасцей. Так, у аграгарадку Шчарчова, што ў Пружанскім раёне (Брэстчына) і цяпер гатуюць страву "ламанцы", падобную да тых самых "крышаньцоў".

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. З мукі, яйка, вады і солі замясіць тугое цеста. Раскачаць яго пластом таўшчынёй у 0,5 см. Парэзаць на квадрацікі 5 на 5 см, раскласці на блясе, змазанай алеем, і спячы ў печы (духоўцы).

Загадзя ў цёплай вадзе намачыць мак. Як набракне – расцерці ў макотры, уліць 0,5-0,7 л гатаванай вады з цукрам і надалей дадаваць цукар, пакуль вада не пабялее.

У ваду з макам пакласці ламанцы (паламанае печыва) і пакінуць на некалькі гадзін, каб набраклі.

Рэцэпт паводле пружанскай кухні.

З чаго гатаваць:

Як гатаваць. Для апары ў малацэ развесці дрожджы, дадаць 100 г мукі, усыпаць трошкі цукру. Пакінуць цеста на паўгадзіны, каб паднялося.

У апару дадаць цукар, масла і муку. Замясіць густое цеста (каб адставала ад рук). Паставіць цеста ў цёплае месца і накрыць сурвэткай. Калі цеста добра падымецца, прымяць яго і даць падняцца зноў.

Добра вымясіць цеста, укласці начынку, раскласці цеста па змазаных маслам формах ды змазаць паверхню ўзбітым яйкам. Выпякаць у печы (духоўцы) 1-1,5 гадзіны.